При муромской дороге...

«Пры мурамскай дарозе...»

Сваякамі бабы Мані была палова мястэчка. Так яна сама казала. Напрыклад, суседка ёй расказвае пра каго-небудзь, а баба Маня: «Ціху, ціху... дык гэта ж тая, што замужам за крывым Юзікам, за ракой жыве... А-а-а, гэта маёй стрыечнай цёткі дачка... Мая матка, значыць, і ейная сёстрамі былі, не роднымі, а ...» І суседцы, якая збіралася абгаварыць тую самую сваячку, даводзілася выслухваць поўную генеалагічную даведку аб сваяцтве бабы Мані. Зразумела, што прыродная далікатнасць суседкі ўжо не дазваляла выказаць ўсе свае негатыўныя заўвагі наконт сваячкі бабы Мані.
Негледзічы на сваю шматлікую радню, баба Маня была адзінокай у душы... Усё жыццё мыла падлогу: спачатку - у панскім доме, потым, калі прыйшлі немцы, - у камендутуры, пасля, ужо пры бальшавіках, - у школе, пасля, а як школу перанеслі, - у бальніцы. І усё ў адным доме. Так што, падлогу ў гэтым двухпавярховым цагляным чырвоным будынку баба Маня ведала дакладна.  Працавала да глыбокай старасці. Хата яе была недалёка ад месца працы. Было ў бабы Мані дзве дачкі. Старэйшая памерла ў сорак гадоў. І баба ўжо да смерці не ела яблык да Спаса, як любая матка, у якой памерла дзіцятка. Перажыла старэйшую дачку намнога, бо ў малодшай было двое дзяцей, іх трэба было гадаваць. Усю пенсію (а пакуль працавала і заработную плату) аддавала баба ў сям’ю дачкі. Малодшую дачку прыжыла Маня позна, сорак гадоў было, як радзіла. Гадавала адна, бо другі мужык збег і прыжаніўся «за ракой» (у адной з навакольных вёсак).
Была і вандроўка ў жыцці бабы Мані. Яе, дзеўкай яшчэ, запрасіў стары пан працаваць пакаёўкай да свайго сына ў Варшаву. Паехала, каб зарабіць і купіць тут, у мястэчку, сваю зямлю. Вярнулася ў трыццаць дзевятым годзе. Паны зямлю збывалі дзешава, пэўна, адчувалі, зналі... Купіла і.., прыйшлі «саветы»...
У тым жа трыццаць дзевятым годзе і замуж выйшла. З Варшавы сукенак панавезла: першая прыгажуня была. Магла сабе дазволіць і папракнуць мужыка, што без штаноў жаніўся (той і ўзапраўду ў доўгай кашулі хадзіў -  вясковы «малец»). Хаця, канешне, жаніўся ён у штанах. Але шчасце было нядоўгім. Забралі мужыка ў войска. Пачалася вайна. Дачку старэйшую нарадзіла. Тры гады сіськой карміла, дзеўка вырасла надзіва «поўная», чырвонашчокая. Такая і ў труне ляжала, казалі: «як лялька».
У старасці потым чакала баба Маня новага прыходу немцаў. Казала: «Немцы як адыходзілі, то адзін афіцэр сказаў, што два разы яны ўжо ў нас былі, прыйдуць яшчэ і трэці раз...». Вайна паламала яе жыццё. Не вярнуўся да яе першы мужык. Хоць за сорак кіламетраў хаділа Маня пехам штотыдзень, насіла, каб адправіць яму свае лісты. Пісаць умела: тры класы польскай школы скончыла. Ды і вандроўка не прайшла дарэмна. З яе прывезла, акрамя сукенак, некалькі дзесяткаў французскіх слоў і простых выразаў (кухарка ў пана была францужанка). Зразумела, гаварыла і па-польску, некаторыя словы, праўда смешна скажала. Напрыклад, елку называла «хуінка». Ведала і некалькі нямецкіх слоў: вайна дала веды, а потым, малодшая дачка ў школе вучыла нямецкую мову. У той самай школе з чырвонай цэглы... Таму сябе лічыла адукаванай, магла завярнуць: «Ву кампрамэ...». І глядзіць жывымі, маладымі і ў старасці карымі вачыма на рэакцыю субяседніка з усмешкай...
Пасля, калі ў будынку размясцілі бальніцу (так так, ніякі не «шпіталь», а па-мясцоваму «бальніцу»), працавала Маня ў радзільным аддзяленні («радзілцы») санітаркай. Лічы, самы ўзлёт яе прафесійнай кар’еры, бо прыходзілася не толькі падлогу мыць, а і роды прымаць. Так і роднай дачцэ роды прыняла, проста на ложку... Ноччу. Спалі ўсе. Нарадзіўся ўнучок.
Аднаго разу ўратавала чужое немаўля. Працавала за савецкім часам ў «радзілцы» паўслепаватая акушэрка. Шкельцы акуляраў у яе таўшчынёй у палец былі. Пры парадзісе і санітарку пазвалі, прынесці, аднесці што... Пачаліся роды, а воды, пэўна, не ўгледзілі, калі і як адышлі... Пайшла галоўка немаўляці, а акушэрка вырашыла, што неразарваны плодны пузыр і хацела медыцынскімі нажніцамі праткнуць. Маня выбіла яе руку літаральна ў апошнюю хвіліну, з крыкам: «Галоўка!» Немаўля нарадзілася здаровае. Пэўна і зараз жыве чалавек... А мо ужо і памёр...
У старасці любіла баба Маня пяяць, а яшчэ глядзець ў вакно. Прачнецца ў тры гадзіны ночы, сядзіць ля вакна і глядзіць на дарогу перад вокнамі. Дарога не бойкая, пясчаная. Па ёй калі днём хто і пройдзе, то рэдка. А ноччу - нікога. І ціхенька зацягне песню: «Пры мурамскай дарозе стаялі тры сасны, прашчаўся са мной мілый да будушчай вясны...» Любімая яе песня была...