Янтарные бусы

Бурштынавыя пацеркі.

Балтыйскае мора халодным языком ліжа бераг бурштынавага колеру. Паланга нешматлюдная у чэрвені. На пірсе вецер здувае пясчынкі з бледнаскурых адзінокіх турыстаў. У горадзе дрэвы даюць зацішша ад шторма. Пачнеш шлях ад пірса проста па вуліцы – трапіш на імправізаваны кірмаш бурштыну. Бурштынавая вуліца. Бурштынавыя пацеркі. Радочак шапікаў з раскладзеным таварам. Круглявыя, сплошчаныя, апрацаваныя і з “дзікага” бурштыну, “мадэрновыя” і “рэтра” пацеркі. Шукаю такія, як былі ў маёй бабулі: крыху падоўжаныя, круглявыя, пацеркі розных памераў, самая вялікая – у цэнтры, дзве самыя меншанькія – там, дзе кручочак-зашпілка. У адну нітку. Колеру – “бурштынавага”. Толькі цяпер я зразумела, што гэта для мяне “бурштынавы” колер бывае адзін. А бурштын жа рознакаляровы! Малочна-белы, жоўты і жаўклява-чырванаваты (не ведаю як і сказаць), як бабулены пацеркі, зялёны, карычневы, чорны і яшчэ… і яшчэ… Сотні адценняў і колераў. Мова мая занадта бедная, каб перадаць усе адценні. Шукаю пацеркі, як у бабулі. Такіх дакладная, як былі ў яе, няма. Яна вельмі даражыла гэтымі пацеркамі, казала, што аддала за іх дваццаць пяць рублёў. А для яе, з савецкім заробкам – шэсцьдзесят рублёў, гэта былі вялікія грошы. Але мне, адзінай унучцы, дазволіла насіць, бо ў мяне быў “зоб,” і бурштын лічыўся адным з дзейсных сродкаў ад хваробы. Мы з братам, як дарэчы ўсе спадкаемцы, спляжылі бабуліну спадчыну: рассыпалі пацеркі, пагублялі. Засталіся, захваліся толькі дванаццаць з іх, розных памераў, сабраныя ўжо пасля на новую нітку. Лічылася, што праверыць ці сапраўдны бурштын можна іголкай: калі прымагнічваецца, то сапраўдны. Да бурштыну на маёй радзіме адносіны адмысловыя. Не як у прыбалтаў: у іх гэта багацце і гонар. А як да цуда, як да прывітання з далёкіх (а мо не такіх ужо і далёкіх, нейкіх там шэсцьсот кіламетраў) краін. Бурштын, як подых мора, у якое нясе сваю ваду наша Дзвіна. Бабуля мая ніколі пра пацеры не казала “янтарныя,” казала толькі “бурштынавыя,” а ўжо хто-хто, а яна – плоць ад плоці зямлі, з Прыдзвінскай зямлі.
Такіх дакладна, “бабуліных” у Паланге няма. Купіла зусім непадобныя: скамбінаваны цёмна-карычневы і светла-жоўты бурштын, адвольнай формы, у тры ніткі. Іншы век – іншая мода. Купіла і адразу адзела. Што ўжо са мной зробіш – жанчына. Пайшла шпацераваць перад пазалочанай чайкай на цэнтральнай вуліцы Палангі. Смешна, дый годзе. Гатычныя сцены касцёла ў цэнтры Палангі, пэўна, не адну такую дурнічку бачылі. Бабуліны пацеркі, не “пацеры” па якіх чытаюць малітвы, а “пацеркі” – для свята, для вечарынкі, для радасці, прыгажосці. Памерлы сонечны сок, смала сосен, у якіх мора ўдыхнула сваё жыццё – для зямнога шчасця. Нанізваю сёння ў памяці адну да адной шэсць бурштынавых пацерак.


Пацерка першая.
Раніца на Івана. Пятая гадзіна. Пеўні прачнуліся, каб абудзілася сонца. Па небе раскіданыя бурштынавыя хмаркі. Сонца вось-вось устане. Над ракой сцелецца туман, запаўзае у гароды. Стомленыя за ноч паслядоўнікі язычнікаў спяць, выпаліўшы вогнішчы. А восьмай гадзіне іх бабулькі рушаць ў царкву адмольваць грахі свае і нашчадкаў. “Нашчадкі” тыя збегаліся за мінулы дзень і самую кароткую ў годзе ноч, спяць, як пшаніцу прадаўшы. Адгарэлі гумавыя кастрышчы, з аўтамабільных пакрышак смярдзючыя вогнішчы.
Спякотным чэрвеньскім днём іду сабе на бераг ракі, на улюбёнае сваё месца. І што ж бачу? Два досыць упітаныя “піянеры”, загарэлыя і шчаслівыя, на дзедавай тачцы цягаюць па мелкаводдю на востраў аўтамабільныя пакрышкі. Дзелавіта згружаюць пасярод выспачкі, ужо і траву выкасілі, рыхтуюць месца для “святкавання.” Ах, каб вас пранцы! Больш дзесятка пакрышак, не перабольшваю. Смярдзючым дымам закопцяць зеляніну прыбрэжнай асакі, нагадзяць расплаўленай гумай на выспе. Пасля іх ні сесці, ні ў ваду ўвыйсці назаўтра. Зараз я ваш энтузіязм прыдушу крыху… Бяру мабільнік, здымаю на камеру іхнюю руплівую працу. Магічныя словы: “змяшчу ў Ітэрнеце,” “бацькі заплоцяць штраф,” “экалагічная служба”. І “працавітыя” падлеткі борзденька грузяць свае пакрышкі на тачку, цягнуць да дому. Вось так. Сваё улюбёнае месца для купання “злая цётка” адстаяла. Наіўная “цётка”! Яны знойдуць іншае месца. Рака сцерпіць. Старыя пакрышкі ім далі, верагодна, дарослыя. Для іх шчыруюць. Купалле ж! Трэба выпіць і закусіць ля вогнішча, пажадана, каб яно доўга гарэла. Дроў  - шкада. За дровы – трэба плаціць з уласнага кашалька. А пакрышкі доўга дымяць. І бязплатныя.
Купальская ноч кароткая. Купальская раніца – светлая. Няўжо тысячы гадоў нашы продкі бераглі звычай святкавання радасці быцця для таго, каб у дваццаць першым стагоддзі гэтая радасць смярдзела гумай і капціла неба?
Вось такая чорная першая пацерка. З чорнага, прасмаленага бурштыну.

Пацерка другая.
“Лаба дзена” – “добры дзень”. Пачула гэтыя словы і толькі зараз зразумела, адкуль у нашым краі насмешлівая мянушка для суседзяў-прыбалтаў: “лабусы.” А слова гэтае я пачула ўпершыню ў юнацтве і не магла зразумець яго этымалогію. Усё аказалася простым: “свае” – “чужыя.” Супрацьпастаўленне культур. “Чужыя” – не зразумелыя. Прасцей пасмяяцца, чым зразумець. Вось і ўся філасофія. Дарэчы, таксама народная.
Цячэ Дзвіна ад нас да іх, да тых самых “лабусаў.” Нясе сваю ваду, каб там называцца Даўгавай і ўліць сваю прэсную вадзічку ў салёнае Балтыйскае мора. А насупраць майго паселішча ў рацэ выступаюць засушлівым годам камяні, нібы спадар Бог рассыпаў у раку свае пацеры. Больш вялікія і менш. Па іх некаторыя, найбольш смелыя, мальцы пераходзілі на востраў, не змачыўшы ног. Камяні і сапраўды падобныя на пацеркі. Дарэчы, навукоўцы сцвярджаюць, што культ камяня ў беларусаў мае балцкія карані. Так што ёсць агульнае, ёсць… У беларусаў – “барысавы камяні,” адзін з якіх (не самы вялікі) ляжыць у Полацку ля Сафіі, сельскія культавыя камяні, “камяні-следавікі” і г.д. А ў балтаў, дык праехаўшыся па дарогах Прыбалтыкі ў мяне склалася ўражанне, што культ камяня  працягвае сваё жыццё ў сучаснасці. Вялікія валуны сабраны ў афармленні сядзіб, падвешаны на ланцугах на ўскрайках магістраляў, выстаўлены проста так “на паказ”. Маўляў: “Гляньце, якія ў нас камяні ёсць!” Ды й у нас таксама ёсць! Параскідаў Божанька свае пацеркі.

Пацерка трэццяя.
Дыпламаваны спецыяліст. Мае права на адпачынак пасля вучобы. Перад пачаткам працоўнай кар’еры. А гэта амаль два месяцы! Найбольш безклапотны час, таму і запомніўся. П’яніла адчуванне уласнай значнасці, самастойнасці і, разам з тым, адсутнасцю абавязкаў. У бацькоў для мяне быў адзіны абавязак: у абед падаіць карову. Брала лодку і ехала на Дзвіну на выспу. Загарала да абеда, загарала пасля абеду. На бурштынавым дзвінскім пясочку. Першы раз у жыцці мела столькі вольнага часу, першы раз са здіўленнем заўважыла, што мая скура набыла прыемны бурштынавы колер. Гэта толькі здаецца, што дзяцінства – безклапотная пара. У маім дзяцінстве не было часу ляжаць на рачным беражку, таму і хадзіла зімой і летам бледнаватай зданню. Вясковыя дзеці мяне зразумеюць: гарод, бульба, цыбуля, буракі, карова, у лесе – ягады, узімку – вучоба. Калі тут паляпшаць колер скуры? Так, боўтнешся ў раку разок у перапынках паміж працай летам. У інстытуце – кожнае лета практыка. А тут такая раскоша! Цэлых два амаль месяцы! І бацькі сказалі: адпачні, займайся, чым хочаш!
У маім распараджэнні была цэлая ўласная выспа і лодка.
Назаўжды застаўся ў галаве адзін вечар на выспе. Вада цёплая-цёплая, як парное малако ад каровы. А пясок ужо астывае. Над вадой – крыху дымка. Апошнія промні сонца. Узышоў поўны месяц. Рака падобна на люстэрка. З’явіліся аднаднёўкі. Спачатку некалькі дзесяткаў, над кустамі на выспе, а потым, адкуль толькі браліся, сотні, тысячы, мільёны насякомых. З доўгімі лапкамі і вялікімі празрыстымі крылцамі. Пачалі свой танец над вадой. Збіваюцца ў вялікія і малыя аблокі, таўкуць прастор над вадой, адбіваюцца ў люстэрку ракі. Не на хвіліну не перапыняюцца: пакуль яшчэ вада трымае цяпло, пакуль свеціць месяц, пакуль у трапяткіх цельцах цепліцца жыццё. Падаюць на пясок і ў ваду. З пяску падымаюцца зноў у цёплае рачное паветра, у натоўп сабе падобных. З вады – ужо не падняцца. Там рыбы. Ажыла паверхня вады, заплямілася кругамі. У рыб пачалося свята. Жыццё і смерць. Смерць, каб даць жыццё. Подых вечнасці. У паветры стаіць траскучы шорах празрыстых крылцаў. Так заведзена. Так спрадвечна. Так павінна быць. Знясіленыя першыя летуны падаюць на пясок выспы і ў ваду. На іх месца ў воблака ісектаў імкнуцца новыя, з гушчыні кустоў. Мае валася, рукі, адзежа засыпаны насякомымі. Агіды няма. Сяджу нерухома, зачараваная. Разглядаю “танцораў.” Крылцы ў іх не бязколерныя, яны празрыста-блакітнага колеру, з адлівам, як ў каштоўнага камяня “кашачы глаз” ці як у дымчата-блакітнага бурштыну. І тут я заўважаю, што пясок, вада, далекаватыя берагі – усё такога дымчата-блакітнага колеру. Мае рукі, ногі таксама такога ж фантастычна-бурштынавага колеру. І нават поўня ў небе малочна-блакітная. А танец інсектаў працягваецца. Але певеяла халадком ад берагоў, з’явіўся слабы ветрык, запахла рачной сырасцю. Рады танцораў у паветры змяншаюцца. Усё больш іх падае у ваду, на выспу. Вада кішыць рыбай, гучней чуецца плёскат. Вось прыйшлі на пір і буйныя рыбіны: разразаюць ваду плаўнікамі, кругі ад іх расходзяцца шырэй. Хмары насякомых нясе Дзвіна да мора, але не данясе, накорміць імі сваіх жыхароў. Апошнія знясіленыя аднаднёўкі падаюць на зямлю, тых, што яшчэ трымаюцца ў паветры, зганяя да берага вецер. Мне становіцца халаднавата, чары знікаюць, я абуджаюся. Босымі нагамі ступаю па астылым пяску. Пад стопамі хрумсцяць тысячы аднадневак. Ламаюцца крылцы, лапкі. Іду, нібы ў марозны вечар па снезе. Хрум-млум-хрум. Вяслую на лодцы да берага. Там, у кустоўі, на мяне накідваецца апантанае камар’ё. Адбіваю сваё аголенае цела. Імчу ад вечнасці ва ўтульнае цяпло людскога жылля. Дадому. На нізцы бурштынавых пацерак яшчэ адна – блакітнага бурштыну.

Пацерка чацвёртая.
Малочна-белы бурштын. Як кропелька малака з мамчыных грудзей. З маіх грудзей. Кап-кап-кап праз адзежу на падлогу. Трэба карміць дзіця. Пара. Арганізм ведае, калі пара. Адчувае дзіця. Кап-кап-кап. “Хадзі сюды, маё сонейка, жыццё маё, радасць мая…” Варушыць ручкамі, грабае па грудзях. Цмокае вуснамі, прагным маленькім роцікам. “Еш, маё сонейка, еш…” Глыткі глыбокія, прагныя, пралагаладалася. Грудзі поўныя, паколваюць. Адуваю, як цячэ па маіх жылках табе ў роцік малачко. Скрабе вольнай ручкай па другой цыццы, мяканікмі пальчыкамі. Лялечныя ручкі, лялечныя ножкі, светлыя блакітныя вочкі. А як нарадзілася дзіцятка –  адразу былі цёмна-вішнёвыя вачаняткі. Валосікі ледзьве-ледзьве курчавенькія, светленькія, жоўценькія, як пушок у цыплёнка. Птушанятка ты маё!
Табе ўжо скора годзік. Спіш побач. Тоўхаеш мяне ножкамі. Шамкаеш вуснамі, грабаеш ручкамі. “На, еш, маё сонейка”. Мамкіна малачко карыснае. Салодзенькае. Патаемныя пачуцці абуджае ў жанчыны кармленне грудзямі немаўляці. Як яно ўпіраецца ножкамі ў мамчын жывот, як грабе ручкай у пошуках “сісі,” як заве у начы: “Мам-мам…” Пэўна, вось яно і ёсць – шчасце. Вось ён – сэнс існавання свету.
Скура ў гадавічка малочная, без алергічнай чырвані, якая ўласціва гарадскім дзеткам на “штучным” кармленні. “Штучнае” кармленне, “штучнае” зачацце, “штучнае” мацярынства... Ці не занадта шмат ў нашым жыцці “штучнага”? Беленькія карункі, як марская пена ў калысцы. “Бусінка ты мая!” “Пацерачка.” Беленькая бурштыненка.
“Нам” ужо хутка два. А Вы чулі, як кажуць пра сябе маладыя мамкі? За сябе і за дзіця: “Нам.” Так, так. “Нам,” “мы.” Бо мы – непарыўнае цэлае. Маці адказвае за дзіця, як за сябе. Нават больш, чым за сябе!
У беларусаў кармілі дзяцей грудзьмі традыцыйна доўга, аж да двух-трох гадоў. Гэта пры тым, што дзіця ўжо добра ела і стравы дарослых. А як яшчэ праявіць сваю пяшчоту да малечы? Як даць самае лепшае, з таго, што маеш? Як абараніць слабой жанчыне сваё патомства? Трымаць ля грудзей.
Непарыўная пупавіна звязвае мамку і дзіця ўсё жыццё. Гэта так банальна. На самой справе іх звязваем бурштынавая нізка малочна-белага бурштыну з кропелек мамчынага малака.

Пацерка пятая.
Звалілася яблыня напярэдадні Яблычнага Іспаса. Яблыню пасадзіла мая настаўніца беларускай мовы ля свайго калодзежа. Дрэўца амаль ад кораня атрымалася разгалінаваным на два сукі, мела дзве верхавіны. Адзін сук-верхавіна пачаў сохнуць і сын настаўніцы спілаваў яго. Другі сук кожны год даваў добры ўраджай яблык. У нас сорт завецца “Грэнштэйн.” І вось прыйшоў той дзень, калі поўны яблык сук перавесіў і яблыню вывернула з карэннем. Добра, што гаспадыня не бачыла, перажывала б. Хаця, чаго тут добрага, гаспадыня памерла гадоў шэсць назад. Ад яе засталося ў маёй памяці ўражанне строгасці і прыгаворка: “Падманам увесь свет пройдзеш, ды назад не вернешся!” Ой, ды не праўдіцца Ваша гаворка, тётка! Вунь колькі іх, прайдзісветаў!
Гляджу, як сын настаўніцы бензінавай пілой лоўка ператварае яблыню ў дровы, як коцяцца па зямлі яблыкі. Думаю: “Свянціць у царкве ім будзе нечага сёлета.”
У беларусаў вера, як тая яблыня: на два ствалы. Дзіўна перапляліся хрысціянства і язычніцтва ў іх свядомасці. Удала прыстасавалася хрысціянства на земляробчай глебе, змяніўшы язычніцкія святы сваімі уласнымі, замяніўшы багоў на святых. І земляроб прыняў, прызвычаіўся, прыстасаваў веру да сваіх земляробчых патрэб. Так было вякамі, так цягнулася з пакаленне ў пакаленне. Наступіла дваццаць першае стагоддзе. Урбанізацыя. Ззасохла галіна старадаўніх аграрных вераванняў звязаных з язычніцтвам. Рацыянальнасць загубіла адну з галінак яблыні светаўспрымання беларусаў. Куды ставіць куццю, калі стол не падаслаць саломай у горадзе. Навошта свянціць кветкі на Івана, калі ёсць у аптэцы лекі і дактары ў паліклініцы? І запар дзве спадніцы не апрануць, каб не сурочылі чужыя людзі, бо засмяюць. Усё. Аджыла сваё адна галінка. Адарваная ад глебы, ці не выверне вецер такую касабокую яблыню?
Коцяцца па траве бурштынава-зялёныя яблычкі. Гудзе піла. Не сабраць пацеркі з зялёнага бурштыну.

Пацерка шостая.
Сівая раніца. Я з ляскай тупаю па свежазабаранаванаму газону. Напрасткі, да сваёй улюбёнай лаўкі. Павыдумлялі нейкія газоны, гэта столькі зямлі пустуе. Траву сеяць! Каб ў нас калі траву сеялі. Сама расце! Бог яе сее... За мной застаецца лесвічка слядоў, за ляскай - ланцужок кругленькіх адбіткаў на зямлі. Вельмі ж падобны да пацерак. Я гадоў пяць восенню і зімой  жыву ў горадзе - дзеці забіраюць «зімаваць». Летам, яно, канешне, у вёску вязуць, хата там. Дровы дарагія. А так - купляць не трэба. У кватэры ж ацяпленне, ну і прыгатуе што нявестка, не дасць памерці з голаду. Голад. Які там цяперака голад. Было мне дзесяць гадоў. Звязлі нас з мамкай і сёстрамі ў Германію. Вось там быў голад. Жаб елі. Нічога смачейшага за галавасцікаў не бачылі. Восенню з сястрой знайшлі куст нейкіх ягад чорных. Салодкія. Наеліся ўволю. А цётка адна і кажа нам: «Гэта ж ягады атрутныя!» Усю ноч чакалі, калі памром, а шчаслівыя былі, што паелі салодкага.  Немкі да сябе дзяцей бралі ў памочнікі, свіней там карміць, кароў пасці. Тады ўжо мяне мамка пусціла да хазяйкі, немкі адной: ёй памочніца была патрэбна ў гаспадарцы. Добрая была немка. У Бога верыла. Убачыла, што я малюся, дык стала і мяне шкадаваць. Бывала, у нядзелю да мамкі адпусціць. Дасць кавалак хлеба, калі і маслам намажа. Я сама не ем, мамцы нясу. Сястрычка ў мамкі, ёй толькі-толькі годзік споўніўся. Немцы атравілі. Адзін падышоў, даў ёй нешта ў роцік, а праз ноч яна памёрла. У хазяйкі я,  бывала, сяду з усімі з ўсімі стол. Бульбу ядуць з маслам. Я бульбінку вазьму, а масла - баюся ўзяць. А хазяйка кажа: «Эссен! Эссен!» Добрая была, памёрла ўжо. Мне тады было дзесяць, а ёй - семдзесят. Да, уміраюць людзі.
Засталося нас чатыры сястры. А так пяцёра ў мамкі было. Усе - дзеўкі. Усіх забралі немцы ў Германію сваю. Пагрузілі ў вагоны і павезлі. Як мы ў дарозе не паўміралі, не знаю. Тады ўжо бальшавікі, тож, пагрузілі і назад павезлі. Ні ў каго ніхто не пытаўся. З-пад Віцебска мы. Прыезхалі назад. Хата стаіць, а ў хаце нічога няма, ні вокан няма, ні дзвярэй... У зямлянцы жылі. У калгасе працавалі. Есці было нечага. Салому ноччу ў калгасе кралі ў горад на базар насілі прадаваць. Да горада пешшу хадзілі. Кіламетраў пятнаццаць было.
Я ім за гэта сваю пенсію аддам. Сабе толькі крыху пакідаю на царкву, колькі там рублёў. У горадзе, канешне, сын возіць ттолькі па святах. Дзе там, работа ў яго. А у сваёй хаце, я дык хадзіла кожную нядзельку. На ўсе службачкі хадзіла летам. Ну троху прысяду, калі пасяджу. Ногі баляць. І вокам адным ужо не віжу. Ах, Божа-Божа, сівая я стала. Сівая пацерка атрымалася ў маю нізку.

* Фото из Интернета.