Дэбют наезнiцы

У жніўні 1973 года я атрымала выклік на вучобу ў Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. За пералікам неабходных першакурсніку дакументаў – інфармацыя: “Пры сабе мець адзенне і абутак для сельскагаспадарчых работ”. І ніжэй, як неістотны дадатак, прыпіска: “Два медыцынскіх халата і дзве шапачкі, зменны абутак”.

Сястра Таццяна, студэнтка фармацэўтычнага факультэта Віцебскага медыцынскага інстытута, бачачы маю засмучальную рэакцыю, “суцешыла”:

– Вельмі добра, дапаможам калгаснікам, на свежым паветры папрацуем, ды і бульбы сабе на першы час прывязем! (Бульба ў любым выглядзе, часцей за ўсё смажаная – асноўная ежа студэнтаў у Беларусі.)

Неўзабаве пасля знаёмства студэнты нашай групы адправіліся ў адзін з калгасаў Сенненскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Ехалі на грузавой машыне, прыстасаванай пад перавозку людзей.
 
Па прыездзе нас размясцілі ў дамах мясцовых жыхароў. Нам з аднагрупніцай Вольгай пашанцавала – нас вызначылі на пастой да вялікага калгаснага начальніка: ці то аграному, ці то ветэрынару.

Сужэнцы і двое іх дзяцей пражывалі ў часткова добраўпарадкаваным доме: цэнтральнае халоднае водазабяспячэнне і балонны прывазны звадкаваны газ. Астатнія выгоды – у двары.

Большасць дзяўчынак нашай групы – карэнныя віцяблянкі. Яны зайздросцілі нам з Воляй: у любы момант можна было нагрэць ваду для правядзення гігіенічных працэдур. Гараджанкам, якія прызвычаіліся да камфортных умоў пражывання ў добраўпарадкаваных кватэрах, для нагрэву вады трэба было распаліць печ, што не заўсёды віталася гаспадыняй жылля. Словам, паездка ў падшэфны калгас здавалася гараджанкам высылкай.

Вольга і я выраслі ў сельскай мясцовасці; бытавыя ўмовы нас не бянтэжылі. Водныя працэдуры мы здзяйснялі ў адзінага ў хаце крана. Мыючыся, я кожны раз успамінала эпізоды мастацкага фільма рэжысёра Віктара Іўчанкі па аднайменнай аповесці Аляксея Таўстога “Гадзюка” з актрысай Нінэль Мышкавай у галоўнай ролі. Толькі ў нашых абставінах сцерагчыся  прыходзілася не суседзяў-мяшчан з камуналкі, а гаспадара кватэры, які мог раптам з’явіцца перад напаўадзетымі жылічкамі.

І не па нейкіх дрэнных схільнасцях маладога мужчыны, проста ў яго хаце раней ніколі не было старонніх.

Правядзенне пастаяліцамі гігіенічных працэдур падстрахоўвала гаспадыня, адначасова рыхтуючы на сняданак румяныя хрумсткія дранікі. На стол іх Валянціна падавала з халодным малаком вячэрняга надою.

Спачатку мы з Воляй асцерагаліся такой камбінацыі ежы, якая дрэнна сумяшчаецца: смажаныя на свіным тлушчы бульбяныя блінцы і малако. І дарма: прадукты выдатна спалучаліся ў нашых маладых арганізмах.

Такія сняданкі былі традыцыяй маладой сям’і. Дранікі ніколі не дакучалі беларусам, як і ўсе прыгатаваныя з бульбы стравы. Нам з Вольгай спадабалася звычка, якая склалася ў сям’і. Спачатку мы прапаноўвалі сваю дапамогу ў чыстцы і пераціранні бульбы, на што Валянціна нязменна адказвала:

– Паспееце яшчэ! Вось выйдзеце замуж, напрацуецеся!

Замужжа падавалася Валянцінай як кара нябесная. Неяк у вечары, калі муж затрымаўся на сваёй ненарміраванай працы, разгаварылася:

– Я-то і правучылася ў сельскагаспадарчай акадэміі менш за год. Студэнтам трэцяга курса быў і мой Федзя; я ў яго адразу закахалася. Зацяжарыла, выйшла замуж…

 Убачыўшы нашыя з Вольгай здзіўленыя погляды (у тыя часы словы нявеста і нявінніца, за рэдкім выключэннем, былі сінонімамі), збянтэжылася:

– Ці не, па-іншаму, выйшла замуж, зацяжарыла… Увогуле, прыйшлося кінуць вучобу… Вось і сяджу ў гэтай вёсцы, куды размеркавалі мужа па заканчэнні акадэміі, – сумна дадала яна.
 
– А чаму потым, пасля нараджэння дзіцяці, не аднавіла вучобу? – пацікавілася я (у сям’і маіх бацькоў, Гаўрыіла Карнеявіча і Ганны Еўдакімаўны Лукашэвіч, прыярытэтам было атрыманне дзецьмі грунтоўнай і заўсёды запатрабаванай адукацыі: старэйшая сястра – настаўнік; чацвёра малодшых – правізары і лекары).
 
– А-а-а, якая ўжо вучоба! Неўзабаве нарадзілася другое дзіця, завяла дапаможную гаспадарку, трэба ж было мужу-студэнту дапамагаць! Часам спала па тры-чатыры гадзіны ў суткі, асабліва, калі чакала патомства ад каровы ці свінні, – скончыла Валянціна сваю невясёлую споведзь.

Па шляху на працу наступнай раніцай Воля загаварыла аб ахвярнасці беларускіх жанчын. Пагадзіўшыся з ёй, я дадала:

– І рускіх таксама! Маю на ўвазе перш за ўсё маю маму, Ганну Еўдакімаўну Кудрашову, ураджэнку Тульскай вобласці. Вайна, голад, холад, не жаночая фізічная праца, – ніякія нягоды і няўзгоды не змаглі зламаць моцны характар мамы, загартаваны цяжкасцямі. Яна годна спраўлялася з усім: выхаваннем дзяцей, працай на вядомай на ўвесь Саюз лыжнай фабрыцы, прысядзібным участкам, дадатковымі надзеламі зямлі для вырошчвання бульбы, немалой падсобнай гаспадаркай. Не кажучы ўжо пра паўсядзённыя “жаночыя абавязкі”: гатаванне, мыццё, прасаванне, уборка, вязанне, шыццё адзення і іншых штодзённых бытавых спраў. 

 Уласным прыкладам яна падала дзецям асноўны жыццёвы прынцып: “Заўсёды  разлічвай і спадзявайся толькі на самаго сябе”. А трох дачок, карыстаючыся зручным выпадкам, навучала: “Самы галоўны чалавек у сям’і – мужчына! Жанчына, якой разумнай і самадастатковай яна б ні была, заўсёды пры ім!”

– Ну, гэта нейкі «Домабуд”! Я маю на ўвазе тваё апошняе зацвярджэнне, –  запярэчыла Вольга.

 Тады я з ёй пагадзілася. Праз многія гады з удзячнасцю ўспамінаю маміну навуку асноў сямейнага жыцця, высока ацэньваючы вынікі яе практычнай рэалізацыі. Мая старэйшая сястра Марыя знаходзіцца ў адзіным шлюбе больш за пяцьдзясят пяць гадоў; сярэдняя сястра Таццяна – больш за пяцьдзясят гадоў; аўтар – больш за сорак пяць гадоў. Вось табе і “Домабуд” у дзеянні!

Набіраючы гэтыя радкі, успомніла аповед сястры Таццяны. У 2004 годзе яны з мужам, прафесарам Цыркуновым Уладзімірам Максімавічам, па запрашэнні яго вучня, пабывалі ў адной з арабскіх краін Блізкага Ўсходу.

Доктар, які абараніў кандыдацкую дысертацыю пад кіраўніцтвам прафесара, у сваёй краіне займаў належнае месца ў грамадскай іерархіі. Узровень заработнай платы дазваляў яму мець элітнае жыллё і адпаведны статусу аўтамабіль. Чацвёра дзяцей атрымлівалі добрую адукацыю. Жонка доктара, якая мела вышэйшую гуманітарную адукацыю, працавала некалькі гадзін у дзень. Хатнімі справамі займаліся наёмныя памочніцы по гаспадарцы.

Часцей за ўсё вымаўляліся жонкай лекара і былі самымі любімымі яе фразамі: “How tired I am! ” ці “I am tired! ”*

Пераказваючы мне свае назіранні, Таццяна ўдакладніла:

– А ты калі-небудзь чула ад мамы падобную фразу?

– Не, ніколі!

Гледзячы на задуменны выраз твару сястры, я жартам дадала:

– Можа быць, таму, што мама не ведала ангельскую, а толькі нямецкую і французскую мовы?

Без ценю ўсмешкі Таццяна адказала:

– Так і на гэтых мовах, а таксама на рускай, беларускай і польскай, такая фраза мамай ніколі не вымаўлялася! Пры яе-та неймавернай, часта надмернай загружанасці! Рускі нязломны характар!

***

Дапамагаючы калгаснікам ва ўборцы ўраджаю, студэнты не забываліся і пра адпачынак.

Два разы на тыдзень у сельскім клубе праводзіліся танцавальныя вечары, папросту кажучы, танцы. І хлопцы, і дзяўчаты ў якасці вячэрніх убораў выкарыстоўвалі штодзённае адзенне, чыстае і адпрасаванае. Сваім вонкавым выглядам студэнты практычна не адрозніваліся ад сельскай моладзі: паляводаў, даярак, механізатараў шырокага профілю. (Рэфарматар Мікіта Хрушчоў, які марыў сцерці грань паміж горадам і вёскай, быў бы задаволены вынікамі ажыццяўлення яго ідэі фікс у адным “асобна ўзятым” калгасе Сенненскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі.)

Музычнае суправаджэнне танцаў – прайгравальнік аднаго з мясцовых механізатараў і вінілавыя пласцінкі з запісамі вакальна-інструментальных ансамбляў “Песняры”, “Спяваючыя гітары”, “Сіняя птушка”, “Вясёлыя рабяты” і іншых папулярных у пачатку сямідзясятых гадоў калектываў. Дыджэй – уладальнік прайгравальніка і пласцінак.

Мясцовыя хлопцы, страціўшы цікавасць да зямлячак, выбіралі ў партнёркі па танцах студэнтак, такім чынам канкурыруючы з нашымі хлопцамі. Канфліктаў паміж імі не было; абодва бакі ведалі, што ўсё гэта – часовая з’ява.

Недаўгавечнасць адносін студэнтак з сельскімі хлопцамі пацвердзіла наша гаспадыня Валянціна. Пры ёй мы з Волей абмяркоўвалі свае ўчорашнія рамантычныя поспехі:

– А як на цябе глядзеў Пеця падчас танца!

– А Ваня! Як ён перад самым носам у нашага Сашкі запрасіў цябе на вальс!

– А як злаваліся вясковыя дзяўчынкі! Асабліва тая, чорненькая, вачыма так і зыркнула табе ўслед!

Дваццацідвухгадовая Валянціна ўважліва слухала нас. Дачакаўшыся паўзы ў дыялогу, стрымана сказала:

– Праз месяц пасля вашага ад’езду ні вы, ні нашы хлопцы і не ўспомняць адзін аб адным. Вам трэба будзе атрымліваць адукацыю, медыцынскі інстытут – самы цяжкі для навучання з усіх наяўных у рэспубліцы вышэйшых навучальных устаноў. Для засваення вялікага аб’ёму матэрыялу трэба будзе “вучыцца, вучыцца і яшчэ раз вучыцца, як завяшчаў вялікі Ленін”, – завершыла гаспадыня прамову фразай, якая запомнілася са школьных гадоў.

Крыху падумаўшы, дадала:

– А тая чорненькая, Надзя, выйдзе замуж за Пецю, яны даўно сустракаюцца. А ў Івана ў Сянно ёсць дзяўчына, яны ўжо і заяву ў сельсавет падалі, на кастрычніцкія святы вяселле будзе.

Убачыўшы нашы расчараваныя твары, працягнула:

– Так бывае кожную восень, калі прыязджаюць студэнты. У нашай глушы мала забаў, вось і выкарыстоўвае моладзь усякую магчымасць пагутарыць з новымі цікавымі людзьмі.

– А вы хіба не заўважылі, што нашых дзяўчат увесь час запрашалі на танец вашыя студэнты? У тым ліку, і Надзю? І не было нікакага высвятлення адносін паміж ёй, Пятром і вашым хлопцам? На ўсе гэтыя сезонныя захаплення ў нас давно ніхто не звяртае ўвагі. Ды і вы, дзяўчынкі, праз тыдзень пасля ад’езду забудзецеся пра сваіх сельскіх прыхільнікаў, – падсумавала Валянціна.

Права была наша гаспадыня! Праз месяц імёны калгасных прыхільнікаў выветрыліся з памяці дзяўчат. Усіх, акрамя мяне… Імя Міша часам існавала ў маіх успамінах…

***

Пасля прагляда ў дзяцінстве кінафільма рэжісёра Эдмонда Кеасаяна “Няўлоўныя мсціўцы” мне вельмі хацелася быць падобнай на галоўную гераіню карціны – Ксанку. Не на актрысу, выканаўцу ролі, а на сапраўдную ваяўніцу!

Праўда, было адно, дакладней два “але”: я не ўмела страляць і скакаць на кані.

І вось, у студэнцкія гады лёс нечакана даў мне шанец стаць жанчынай-коннікам! Верхам на каурай кабылцы на калгасныя бульбяныя палі прыехаў Міхась, ветэрынарны фельчар, мой нязменны апанент у філасофскіх гутарках і спрэчках.

Страціўшы цікавасць да выканання дзённага плана па зборы бульбы, я папрасіла Мішу навучыць мяне верхавой яздзе. Два апошніх словы збянтэжылі наезніка. Яны ніяк не спалучаліся з не “апранутай” у збрую кабылку, па вонкавым выглядзе – аднагодкі першага старшыні калгасу.

Я настойвала, крывадушна пагадзіўшыся з яго тлумачэннем тэорыі стаіцызму**; у нашай гутарцы напапярэдні ўвечар ідэаліст Міша выглядаў больш пераважней за мяне, матэрыяліста.
 
 Бачачы, што ад мяне не адкараскацца, лекар жывёл здаўся.

– Ну добра, залазь на каня!

– Як – залазь? Гэта ж высока, я не змагу!

Два добраахвотнікі падсадзілі мяне на спіну пакладзістай кабылкі. Я адчувала сябе Напалеонам, не мяркуючы, што мяне, як і Банапарта, чакае знішчальнае паражэнне.

Студэнты пакінулі працу і наблізіліся да “іпадрома”. Павольна і асцярожна Міша павёў каня. Мужнасці “конніцы” хапіла прыкладна на пяць метраў. Сціснуўшы ад страху зубы, я адчувала, як перакочваецца пада мной мускулатура каня і не магла пазбавіцца ад адчування няўмольна надыходзячага падзення.

 Я ціхенька папрасіла Міхася памагчы мне спусціцца на зямлю.
 
– Ты што, гэта ж самая мірная кабылка ў Сенненскім раёне! – гучна адказаў павадыр жывёліны, прыцягваючы да сябе ўвагу гледачоў. І павёў коніка далей, не звяртаючы ўвагі на маё нежаданне асвойваць базісныя навыкі верхавой язды.
 
Я забылася аб выхаванні і правілах добрага тону прыкладна да дзясятага метра коннай вандроўкі. Ад ціхай праявы незадаволенасці “хвацкая наезніца” перайшла да гучнага абурэння, суправаджаючы яго выразнымі жэстамі. Прыйшлось майму настаўніку, у прамым і пераносным сэнсе, апусціць мяне на зямлю.

Сузіральнікі майго правалу весяліліся. Праўда, нядоўга. Пагладжваючы каня, Міхаіл зычным голасам выгукнуў:

– Так, хто наступны?

Больш жадаючых не аказалася, усе вярнуліся да працы. Відавочна, студэнты былі такімі ж коннікамі, як і я. Другой часткі імправізаванага цыркавога прадстаўлення з-за адсутнасці артыстаў не было.

Самае дзіўнае, што да тэмы майго няўдалага эксперыменту аднагрупнікі вярнуліся толькі адзін раз, у той жа вечар. У наступным было накладзена таемнае табу на абмеркаванне дэбюту наезніцы.

З цягам часу эпізод забыўся. Зрэдку назіраючы за спаборніцтвамі спартовак, якія займаюцца выяздкай ці канкурам, успамінаю свой даўні правальны досвед…

*How tired I am! I am tired! (анг.) – Як я стамілася! Я стамілася!

**Стаіцызм – філасофскае вучэнне ў старажытнай Грэцыі і Рыме, якое вагалася паміж матэрыялізмам і ідэялізмам.