Шудымарийын Ямалже

Патырлык
Эрик Петров
Ш;дымарийын «Ямалже»
Очерк

      Л;мын эртаралтше сарзе операций ынде ныл ий чоло шуйна. Тиде жапыште тушто кредалше землякна-влакат кече еда л;ддымылыкым да патырлыкым ончыктат. Нунын кокла гыч икмынярынже Российын Геройжо чапл;мымат налыныт, орден да медаль-влак денат чапландаралтыныт. СВО-што улшо кажне салтак, офицер, кажне воин Шочмо элнам аралымашке шке надыржым пыштен да ятырынже тачат порысыштым шуктен шогат. Россий армий 2022 ий 24 февраль гыч Украиныште специальный военный операцийым эртара. Тудын т;; цельжылан Донецк ден Луганск калык республик-влаклан полышым пуымаш шотлалтеш. Тудо жаплан нунын территорийыштышт пытартыш кандаш ий л;йкалымаш чарнен огыл. Россий военный-влак ончылно боевой заданийым шуктымо годым личный состав ден тыныс калык коклаште йомдарымашым шагалемдымаш шотышто задачым шындыме. Л;мын эртаралтше сарзе операций каен шогымо верышке 2022 ий октябрьыште эртаралтше мобилизаций почеш логалше п;ръе;-влак коклаште Шернур район Ш;дымарий Куэрсола ял гыч Иван Валерьевич Смородиноват лийын.
Шочынжо тудо У Торъял районысо Крешын Руй ялыште. Ачаже, Валерий Иванович Смородинов, тушто шуко икшыван ешеште шочын-кушкын. Крешын Руйышто тыгеже Смородинов ден Янаевмыт кумдан шарлыше тукым улыт. Валерийже Кырлан Йыванын кумшо шочшыжо, чылаже ешыштышт куд икшыве лийын.
- Кочамым сайынже ом шарне, к;н Кырла лиймыжымат ом пале, - м;ндырчынак каласкалаш т;;але  Валерий Иванович. – Тудо Кугу Отечественный сарыште лийын, медальже-шамычат улыт ыле. Ковамже Ирина Петровна Смородинова, ;дыр фамилийжым ом пале, 1900 ийыште шочшо, 1988 ийыште илыш дене чеверласен. Ковам шочынжо Овалже могырым, Чобык ял гыч лийын манмым колынам ыле. Петр Орина маныныт, меат Орина кова манына ыле. Ачамже Иван Кириллович, ялысыла, Кырлан Йыван, кызыт сарын икшывыже радамыш пура ыле, Крешын Руйышто 1941 ийыште шочын, 2004 ий апрельыште 63 ияш ош т;ня дене чеверласен. Мыйже 1970 ийыште шочшо улам. 1993 ийыште Ш;дымарий Куэрсола гыч ;дырым налынам. Ынде Людмила пелашем дене 33 ий лишкат келшен илена. 1993 ийыштак Таня ;дырна шочын, вара 1995 ий 17 январьыште - Ваня эргына. Ванян шочмыжо деч вара кум ий наре эртымеке Ш;дымарий кундемыш илаш куснышна. Тыге ;дыр ден эргыланна Крешын Руйжат, Куэрсолажат шочмо кундемышт лие.
Шочмо-кушмо вер… Тиде ош т;няште илыше кажне айдеме тудым эн шергылан шотла, й;рата, семала, мокта… Тыгеже шоналтет гын, айдеме веле мо, эсогыл кайыкат лач шке шочмо кундемышкыже игым лукташ толеш, эсогыл колат, мутлан, те;ызыште илыше кэта, шочмо верышкыже, э;ер т;;алтышке в;дйогын ваштареш, м;ртньым кышкаш к;за. А айдемыланже ш;м-чон пелен кумда пасу да олык, емыж саскалан поян чодыра, кудыргалын йогышо ший э;ер, канде ер, ача-аван суртпече курымжо мучкылан ш;ртнь; дечат шергын шагаш т;;алеш.
Ванюшын шочмо Крешын Руй У Торъял районысо Ч;ксола ял шотан илемыш пурышо ял. У Торъял ола сынан посёлко деч 10 километр наре ;рдыжтырак, касвел могырышто верланен. Тиде ялыште марий йылмызе, профессор Николай Тихонович Пенгитов шочын. Ондакше тушто Ошканер ялсовет администраций лийын, «Авангард» колхозын р;д; илемжылан шотлалтын. Кызыт ял республикыште кумдан палыме «Первый май» колхозыш пура, тушто кугу вольык комплекс верланен.
- Крешын Руй ден Ш;дымарий Куэрсола (Мари-Кугунур) коклаште шым ме;гым шотлат, - шке самырык жапшым шарналтен, о;айын каласкала Валерий Иванович. - Мемнан суртышто мотоцикл лийын, Ш;дымарийыш танцыш да монь мотоцикл дене кудалыштынам. Тугак ончыкылык пелашем Людмила дене палыме лийынна. Мый тыгеже Ошканер школышто, вара У Торъял СПТУ-што кум ий тунемынам, туштак кыдалаш образованийым да слесарь ден тракторист-машинист специальностьым налынам. СПТУ деч вара, 1989 ийыште, военкомат ДОСААФ гоч шофёрлан тунемаш колтен. Тунемме годым пагар йора дене эмлымверыште киен лектынам, пагарлан операцийым ыштеныт, сандене умбакыже армий радамыш налын огытыл. ДОСААФ-ыште «С» категориян автомобиль водитель специальностьым налынам, шочмо колхозыш п;ртылынам да шофёрлан пашам ышташ т;;алынам. Мыланем вигак бензовоз автомашинам ;шанен пуэныт. Икмыняр жап шофёрлан коштмеке, ке;еж жаплан комбайнер пашаш куснышым да умбакыже эре комбайнерлан да трактористлан ыштенам. 1997 ий мучаште У Торъял районысо «Авангард» колхоз гыч Шернур районысо «Восход» колхозыш ешге куснышна. Кугу пашадарлан верчын огыл, тудо жаплан кок колхозшат иксемынак шолдырген шуыныт ыле. Оньыкува колымеке оньыкугызалан, Виталий Иванович Рыбаковлан, шкетланже илаш нелырак лияш т;;алмеке, пелашем дене Куэрсолаш илаш куснышна. Ванялан тунам кум ий лишке ыле.
Тыгеже Рыбаков фамилий Ш;дымарий кундемыште пеш палыме да шарлыше тукым. Ш;дымарийже ваш ушнен шушо кум ялым ушен шога — Кыдалсолам, Куэрсолам да Кокшародым. Совет жапыште Шернур районышто чапланыше «Восход» колхозын р;д; илемже лийын. Сылне п;рт;с ло;гаште верланыше Ш;дымарийыште калык эре келшен илен. П;рт;с пелен кушкын. Тыштак вожым колтен, чыла пашалан ш;ма;ын. Тачысе самырык тукымын коча-ковашт, ача-авашт мландым й;ратен, колхозышто тыршен пашам ыштеныт. Ваня Смородиновын коча-коважат, ача-аважат мланде пашам шуктеныт, вольык ончымаште тыршеныт. Аваже, Людмила Витальевна, 1973 ий 1 июньышто шочшо икшыве, Рыбаковмыт ешыште ик йоча гына лийын.
- Ваня эргымын ;дыржат, Арина уныкам, мыйын семын 1 июньыштак шочын, - куанен палемдыш Людмила Витальевна. - Мый Ш;дымарий тичмаш огыл кыдалаш школым тунем лекмеке, умбакыже Марисола школышто кыдалаш шинчымашым налынам. Школым пытарыме ий ке;ежым йолым тодылынам да умбакыже тунемаш каен шым керт. 1991 ий гыч вольык ончымаште пашам ышташ т;;альым, Валерий дене палыме лийна, идалык наре келшымеке, марлан лектынам. Ик жап Крешын Руйышто илышна, вара ачамын сурт-оралтышкыже ешем дене куснышна. Тунам кок икшывынат шочыныт ыле. Авамын ;мыр лугыч лиймекыже ачам шке семынже суртым, вольыкым кучаш толашен, сандене мемнам илаш толаш ;жын. Тыге ме Ш;дымарийыш толна.
- Ваня эргыда кузерак кушкын? Тыгеже мый туныктышышт, школ директор денат мутланышым, нуно моктен гына ойлат. А тыландаже изиракше годым могайрак йоча лиймыла чучеш? - рашемдаш лийым.
- Эрге йоча гынат, эре полшаш тыршен, акаже пелен утларакше м;;гыштак шогылтын. Конешне, йолташыже-влак дене пырля модынат куржталын. Изиже годым грыже дене орланен, чот магырен. Эмлымверыштат киен лектынна. Школ деч ончычат, тунемаш т;;алмекыжат т;рлыжат лиеден дыр, кызыт куш чылажым шарналтен шуктет. Теве Танюш ;дырем коклан ойла: «Авей, тый вет от пале, ме Ванюш дене тунам тидым-тидым ыштенна, вурсаш т;;алат манынат л;дынна…» Тыгаят лиеден улмаш. Йоча-влакын чыла мом ыштылмыштым куш пален шуктет? Нуно коктын эре пырля кушкыныт, Ванюшым акаже чот ончен, эре пыдал налын. Мый ешыште шкет йоча кушкынам гын, шкетлан могай й;сыжым пеш паленам. Ик могырым ача-авамыт эре чаманен куштеныт, пашашкат утыжым кычкырен огытыл, но мыланем ешыште ниг;лан э;ерташ лийын, йолташ ситен огыл. Шкет кушшо икшыват нелылыкым шижеш шол! Санденак ;дырна шочмеке, кокымшо йочам ышташат пижым веле, - воштылеш авашт. – Тидланже Таня дечат, Ваня дечат ик гана веле огыл таумутым колынам.
- Кумшо икшыват ала к;леш улмаш? Тидын шотышто кызыт огыда ;кын;?
- Кодшо курымын индешлымше ийлаже мучаштат ялысе калыклан пеш неле лийын. Тыгайым угычын илен лекташ Юмо ынже п;р;. Кок йочам ончашат, йол ;мбаке шогалташ чот тыршаш логалын. Эре окса укеште илалтын вет. Колхозышто пашажымат, манмыла, трудоднялан веле ыштыме. Тышечат-тушечат амалкалаш толашыме шол, эре вольыкым ашныме. Валериймытын ешыште куд икшыве лийын, тудо кыдалаш, кумшо йоча. Ту;ге могырымат полыш нерген шонышаш уке ыле. Ачамат пенсийыш лектын шуктен огыл, вараракше пенсийыш лекте гынат, окса кугытшо, манмыла, шужен колымо деч кинде ден ш;рашлан веле ситен. Тыге мый Таня ден Ваням ачаштлан ;шанен коден, шортын-шортынак Москваш пашам ышташ кайышым. Вараже алмаш-алмаш коштынна: мый толам, Валера лектын кая, тудо толеш – мый каем. А мом ыштет? Окса к;леш, тиде-тудо рожшо эре лектынак шогатыс. Таня Йошкар-Олаш тунемаш кайыш - адак окса к;леш. Москваштыжат шанчаш погымо гай оксам ыштен налаш ок лий вет! П;жв;дет йоктарен, й;д омет коденат толашыман. Ялысе калык кызытшат куштылгынжак огеш иле. Самырыкракше оксалан верчынак СВО-шкат каят да, туштыжат оксам яра огыт пу шол…

Школ пагыт
Икымше класс гычак манаш лиеш, Ваня спортлан чот ш;ма;ын. Капше дене изирак гынат, куржталмаште, ече дене коштмаште эре ончылно лийын, футбол денат сайын модын, вольный кучедалмаш дене спорт мастер марте шуын, шке весовой категорийыштыже Йошкар-Олан чемпионжат лийын. Тидлан вараже икымше классыште тунемше акажын ;дыржымат ш;ма;ден кертын. Кызыт тудыжо, Советский посёлкышто 7 классыш коштшо Ксения Галкина, вольный кучедалмаш дене Марий Элын чапшым арала да сай результатым ончыкта. Шукерте огыл Ульяновскышто та;асымаш годым шке весовой категорийыштыже икымше верыш лектын.
 Поро да весела койыш-шоктышан, чолга, мутланаш й;ратыше Ваня кеч могай компанийыштат «шкенан рвезе» лийын. Школышто тренер Николай Анатольевич Рыбаков Ваням ужын шуктен да ятыр та;асымашлашке луктеден. Школ деч варат коктын пеш келшеныт. Ынде теве кумшо ий Ш;дымарий школышто Иван Смородиновым шарныме л;меш куштылго атлетике дене республик к;кшытан та;асымаш эртаралтеш. Ваням мландавалан кучыктенат шуктен огытыл, йолташыже-влак тунамак Иван Смородинов л;меш та;асымашым эртараш т;;алаш кутырен келшеныт да икымше та;асымашым 2023 ий октябрьыште, Ваням СВО-ш ужатыме кечын эртарен колтеныт...
Смородиновмытын пошкудышт Римма Ивановна Егошина нунын еш нерген тыгерак палемдыш:
- Крешын Руйыштыжо нуно кужун илен огытыл, Людмилан м;нгыж; п;ртылыныт. Ванялан тунам кок-кум ийже лийын чай, сандене изиже годсек шарнем. Чулым эрге кушкын, чыла пашам шукташ полшаш тыршен. Изиш кугурак лиймекыже спортлан ш;ма;ын, чодыраш кошташ й;ратен, колым кучен, армий деч вара сонарышкат кошташ т;;алын. Аракам й;ын огыл, тамакымат шупшын огыл, акаже дене эре пырля, йыгыр гай лийыныт, сурт сомылкам чыла ыштен моштеныт. Ожныракше вет кажне еш вольыкым кучаш толашен, нунынат сурт тич вольык лийын. Ача-ава пашаште улыт гын, сомылжо чыла нунылан верештын. Кочаштат шо;гырак лийын. Ваня 2002 ийын школыш кошташ т;;алын.
Т;;алтыш школышто туныктышо (кызыт пенсийыште) Софья Федотовна Рыбакова Ваням туныктен огыл гынат, сайын пала. Тыгерак шарналтыш:
- Т;;алтыш школышто воктенсе классыште тунемын. Людмила Михайловна Павлова нуным туныктен, кызыт тудо Марисола школышто пашам ышта. Школышто пеш шуко мероприятий лиедат, сандене нунын классыштым активный класс семын палем, Ванят пеш активный лийын, утларакше спортышто ойыртемалтын, чолга рвезе ыле. Кугуракым пагалыше, изиракым чаманыше, поро койышан кушкын. Ешышт икмарда лийын, Татьяна акаже мыйын классыште тунемын, южгунам Ваня омсам т;калтен, акажым ;жаш йодын, омса гычак «Акой, мыланем ручка, я карандаш але эше иктаж мо весе к;леш» манын шып гына пелештен. Тидыже эрелан шинчаштем кодын.
         Т;;алтыш класслаште туныктышыжо Людмила Михайловна Павлова Иван Смородинов нерген тыге шарналтен ойлыш:
- 2002 ийыште школыш икымше классыш тольо. Чылаже 14 тунемше ыле, вара вес ийынже Шокшем Памашыште т;;алтыш школым петырыштат, тушеч кок икшыве тольо. Тыге классыште 16 тунемше лие. Тудым, капше изираклан к;ра, Изи Ваня маныт ыле. Тунеммаште ончылнат ыш шого, почешат ш;дырнен огыл, икманаш, икшырымын тунемше икшыве лийын. Но икымше класс гычак спортлан пеш ш;ман ыле, тугай чулым рвезе, писе, кугурак капан-шамычымат куржталмаште, ече дене коштмаште эртен каен. Поро кумылан, мыскарам ыштен моштышо икшыве семын шарнымаште кодын. Кертмыже семын моло йоча-влакланат полшаш тыршен.
- 5 - 9 классыште, 2006 - 2010 ийлаште, Ваня Смородинов мыйын классыште тунемын, - шарналта класс вуйлатышышт Любовь Александровна Яшметова. - 9 классым тунем лекмылан 13 йоча кодын, коктынжо 4 класс деч вара каеныт, эше икте - варарак. Кыдалаш класслаште Иваным тунемше-влак шке коклаштышт Изи Ваня манын огытыл. Классна пеш активный, сайын тунемше ыле, туныктышо-влакын йочаштат тиде классыште тунемыныт. Ваня изирак капан, ка;гата кап-кылан, туге гынат пеш чулым, писе, спортлан чот ш;ман ыле. Ятыр спорт та;асымаште се;ышыш лектын. Чыла школ мероприятийлаште классна участвоватлен, эре ончылно лияш тыршеныт. Ванят эре усталыкшым, койышыжым, моштымыжым т;рыс ончыктен шоген. Классыште могай гына мероприятий лийын, нигуштат ;рдыжеш кодын огыл. Пеш весела, поро кумылан лийын, нигунам осал койышым ончыктен огыл. Школышто тунеммыже годымак пашалан чулым ыле. Ача-аваже пашаште лийынытат, м;;гыштат сурт сомылым шукташыже верештын, утларакше кугурак класслаште, вет Таня акаже 9 класс деч вара Йошкар-Олаште сымыктыш да т;выра колледжыште тунемын. Акаже дене пеш келшен иленыт. Индешымше класс деч вара Ваня шкежат Йошкар-Олашке каен, строительный техникумыш тунемаш пурен. Вара Москвашкат пашаш коштын, Й;дйымалнат тыршен. Армий деч вара адакат Й;дйымал кундемыште пашам ыштен, шофёр лийын. СВО-ш каймыже деч ончычрак мый декем школыш пурен, мыйын лачак урок кая ыле, сандене шуко мутланен шына се;е. Тудо тугаяк весела кумылан, шыргыжше чуриян шарналт кодын. Ваням пытартыш корныш ужатымашке калык шукын погынен ыле, пырля тунемшышт к; м;ндырн; лийын огыл, чылан толыныт. Шарнымаш шомакымат каласеныт. Мый дечем вара пытартыш мутым класс л;м дене одноклассницыже Аля Рыбакова ойлыш. Чаманаш гына логалеш, чолга рвезын ;мырж; пеш к;чык лийын шол...
Ш;дымарий школ директор Инна Евгеньевна Ефимоват порын гына шарналтен, тыге мане:
- Ваня Смородинов изиже годсек весела, пеш активный рвезе лийын, эру ум пален налаш тыршен. Ача-аважым паглыше, моло йолташыже-влак декат поро кумылан лийын. Мыйын школыш пашам ышташ толмем жаплан тудо школым тунем лектын ыле. Тыгеже ик Ш;дымарий гычак улына гын, садак вашлийынна, мутланенна, тиде-тудо т;шка пашамат пырля шуктенна, кунамже клубыштат, молодёжь погынымаштат вашлийынна. Ваня мый дечем 15 ийлан изирак лийын. Школыштына куштылго атлетике дене Иван Смородинов л;меш республик к;кшытан та;асымаш 2025 ийыште кумшо гана эртаралте. Икымше ганак ты та;асымаш республик к;кшытан ыле, эше тунамак ятыр район гыч 200 утла спортсмен-влак толыныт. Тиде та;асымашым мемнан дене физкультурым туныктышо Николай Анатольевич Рыбаков организоватлен. Тудо Ваня дене спортсмен семын пе;гыде кылым кученыт, пеш келшеныт. Тиде т;;алтышым районысо образований п;лкат сайлан шотлен. Мероприятийым эртараш тыгак шкенан «Восход» колхоз» СПК полшен шога. Вараже «Защитники Отечетсва» фонд, ветеран-влакын «Боевое Братство» общественный организацийышт ушненыт. Ш;дымарийыште тыгай к;кшытан икымше спорт мероприятийым эртараш ялысе молодёжь оксам поген. Ваня дене пырля тунемшыже, йолташыже-влак ушненыт. Шкежат пеш поро рвезе лийын, чылан тудым пагаленыт, кундемыште чыла шотыштат тале лийын.
Икымше класс гычак манаш лиеш, Ваня спортлан чот ш;ма;ын. Капше дене изирак гынат, куржталмаште, ече дене коштмаште эре ончылно лийын, футбол денат сайын модын, вольный кучедалмаш денат талылыкшым ончыктен. Акаже, палыме эстраде мурызо, Советский посёлкысо музыкальный школышто вокалым туныктышо Татьяна Галкина деч йодде шым чыте:
- Туныктышо-влак тыйын нерген школ да районышто эртаралтше концертлаште эре участвоватленат маныт, Ванят тыгай мероприятийлаш ч;чкыдын ушнен мо?
- Классышт могай мероприятийым эртарен, тушкыжо эре ушнен, но Ваня утларакше спорт дене кылым кучен. Ме вольный кучедалмаш дене тренироватлалташ коштмыжым паленат огынал. Футбол дене модаш каем манын ойлен кодат, шкеже Марисолаш кучедалаш куржеш. Тушкенже мемнан деч 5 километр. Ик жап тыгеат куржталын.

Ямал
 Умбакыже Йошкар-Олаште строительный техникумышто тунеммыже годымат спорт дене пе;гыде кылым кучен, вольный кучедалмашкат эре коштын. Колледжыште кок идалык тунеммеке молан тудым кудалтымыжым ача-аважат, акажат рашынже огыт пале, но ик амалже окса ч;дылыкат лийын, очыни, маныт. Ондакше ик идалыклан академический отпускыш каяш шонен, но Москвашке пашаш миен толмыжо деч вара (туштыжо тепличный комбинатыште пашам ыштен) отчислений нерген заявленийым возен, техникум гыч чыла документшымат налын. Кыдалаш образований нерген аттестатым налын шуктен огыл, но тыгодымак курслаште ешартыш кок специальностьым налын. Тыгеже тудо техник-строительлан тунемын.
2013 ийыште армий радамышкат шке йодын каен. Шернур военкомат повесткым пуэн огылат, республиканский военкоматыш коштын, армий радамыш налаш йодын, тунам гына райвоенкомат повесткым колтен. Нижегородский областьыште, Дзержинск олаште верланыше внутренний войскан ик воинский частьыштыже салтак порысшым шуктен.  Армий радам гыч п;ртылмекше кок арня чоло м;;гышт; лийынат, Владик Вайшев йолташыже дене пырля Ямало-Ненецкий автономный округыш, Мужи посёлкыш, стройкышто пашам ышташ каен.
- Армийыш кайымыже годым к;ртньыгорно вокзалыште ужатыме годым ме Таню акаже дене шортына да мемнам шылтала веле, «Молан шортын толашеда, идалык гыч п;ртыл толам вет» манеш, - каласкала Иванын аваже Людмила Витальевна. - Дзержинск олаштыже к;лешан кугыжаныш объектым оролымаште лийын, ч;чкыдынынак караулыш коштын, часовойлан шоген. Тыге шогымыжо годым, мален колташ огыл манын, телефон дене ч;чкыдынак Таня декат, мыланемат йы;гыртен да т;рлыж; нергенат кужун мутланенна. Тунам мый Татарстан республикыш вахте й;н дене пашам ышташ коштам ыле.
Салтакыш миен толмеке Ваня эше ныл ий утла Ямалыш коштын. Ондакше стройкышто тыршен, вара семын шофёрлан тенем лектын да тудо чо;ышо организацийыштак водитель лийын. ;дырым налмекыже, йочашт шочмеке веле тушко коштмым чарнен.
- Эргым ден Олеся шешкым 2020 ий февральыште марий с;ан дене ушненыт, - умбакыже каласкала Людмила Витальевна. - Мый Крешын Руйыш марлан каенам гын, эргына тушечак, Кугу Руй гыч ;дырым конден. Лесяже Ваня дене пырля Й;дйымал кундемышкат миен коштын, тушечын мемнан деке пырля тольыч да марлан налшаш ;дырж; дене мемнам палымым ыштыш. Тудо Оршанке педколледжым воспитатель специальность дене тунем лектын, умбакыже МарГУ-што заочно тунемын. Пеш сай, поро кумылан ;дыр, мыланна иканаште чот келшыш. Кызытат эре ойлем: «Мыйын шешке королева, уныкам – принцесса».
Марий с;аныште вет кунар с;анвате, мыняр гармонист лиймым шотлат. Ваня ден Олесян с;аныштышт Толик Рыбаков, Владик Петухов (Танян кресаважын эргыже) шоктеныт. Эше кумшо гармонистше Алёш Мамаев лийын, тудо тунамат контракт почеш армийыште служитлен, кызытат СВО-што кредалеш. Туштыжо тудо т;;алтыш гычак. Самырык-шамыч шукын Ванян с;аныш миеныт. С;анватыже латкокыт лийын, маныт. Тугеже пеш кугу с;ан дене ;дырым налын. Савушлан тале рвезе Андрей Рыбаков шоген, маньыч.
Ваня эре гаяк вахте й;н дене пашам ыштен, сандене канаш толмыжо годым яра жапыште сонарыш кошташ пеш й;ратен. Кажне кайымыжлан эре мом-гынат сонарлен конден. Тале сонарзе лийын. Тидлан к;рат, очыни, тудым штурмовой батальоныш снайпер-разведчиклан налыныт.

«Ямал» СВО-што
Арам огыл ойлат дыр, марий калык - патыр калык, шке шочмо мландыжым шинча сорта семын ожнат, кызытат арален шога. Республикысе чыла ял шотан илем кундем гыч лу-коло е; деч шагалын огыл л;мын эртаралтше сарзе операцийыште кредалыт, Российын пудырташ лийдыме чекшым саклат.
Ваня 2022 ий октябрьыште икымше мобилизаций т;шкаш логалын. 15 октябрьыште Шернур военкомат гыч ача-аваже, пелашыже, изи ;дырж;, оньыкугызаже да йолташыже-влак ужатеныт. Тиддеч вара ешыжлан, лишылже-шамычлан чон ласкалык пытен. Ачаже ден аваже кажне кечын юмылук ваштареш шогалын, аралтышым с;рваленыт. Танюш акаже ден Олеся пелашыжат Ванюш верч эре юмылан пелештеныт…
- 2022 ий 15 октябрьыште Ваням Марий Эл Арене деч авам дене ужатышна, - каласкала акаже Татьяна Галкина. - Шернур гыч мобилизоватлалтше-влакым автобус дене кондышт, авыртышым шогалтыл пытарыме ыле гынат, автобус деке мийышна, мутланышна, вара нуным арене к;ргыш пуртышт. Салтак вургемым чыла шкешт гыч, к; могайым муын тугайым, налын чиеныт. Арене гыч лекмекышт чеверласаш жапым пуышт. Нунылан автобусыш шинчаш команде лиймеке мыланем моткоч чот й;с; лие. Чытен кертде, чарныде шортынам.
Мобилизоватлалтше-влакым чылаштым Марий Эл гыч Ульяновскыш на;гаеныт. Ола воктенак учебный подразделений верланен. Тушто кок тылзе утларак лийыныт. Тиде жапыште м;;гыж; ныл ганат толеден коштын, ялышкат толын каен. У 2023 ийымат Йошкар-Олаште ешыже дене пырля вашлийын. 17 январьыште Ванян шочмо кечыже, 28 ийым темен, тудым палемдашат м;;гыж; колтеныт. Олеся пелашыже, йочасадыште воспитатель огеш ситат, кок смене дене пашам ыштен, но тудо кечын ондакрак толын. Эрлашынже частьыш п;ртылын да кас велеш акажлан йы;гыртен каласыш: «Акой, кертат гын тол, эрла мемнам на;гаяш т;;алыт. Моткоч чот тыйым ужнем…» Татьяна Валерьевна вигак эрласе урок-шамычшым вес кечылан кусарен да, изи эргыжым пелашыжлан коден, тудо кастенак шольыж деке автобус дене кудалын. Тыге 19 январьыште, Крешене кечын, кок шагат утла Ваня дене пырля лийыныт, т;рлыж; нергенат чон почын мутланеныт.
- Мыйже эре шортынам, - умбакыже каласкала Таня акаже, - сандене, очыни, мане: «Тынар чот шорташ т;;алат гын, мыйым цинковый колоткаш пыштен кондат…» Тудо кастенак нуным Луганскыш на;гаеныт. Поездыш шичмыже деч ончыч «Акой, ме кайышна» манын йы;гыртыш. Миен шумекыже «Рывыж олаште улына. Тыят умбакыже марла возо. Кунам жапем лиеш, йы;гыртем» манын СМС-ым колтен. Рывыж олаже – Лисичанскым тыге манын. Тунам телефон дене мутланаш лийын огыл, укронацист-влак пеленговатленыт. Но икымше гана бойыш кайымыже годым мылам йы;гыртен, «Акой, ме каена «пашашке», ит ойгыро, ;шанем, чыла сай лиеш. Иктаж арня тушто лийына чай, звонитлен ит толаше, толмекем шке йы;гыртем…» манын коден. Мый эре тиде жап эртымым вученам. Икымше бойышкыжо февраль т;;алтыштырак каен. Кокымшо бойышко 23 февральыште колтеныт. Ончычсо кечынже мыланем йы;гыртен, й;кш; чытыршыла чучо, «Шуко кутырен ом керт, илыше кодам гын, толмекем вигак йы;гыртем. Мыняр жаплан каена – ом пале» мане. Тунамак «Акой, мый нигунамат тыланет тидым ойлен омыл, но тыйым моткоч чот й;ратем. Ачамат, авамат чот-чот й;ратем, нуныланат ик ганат тидым ойлен омыл. Те мыланем эн шереге улыда…» манын чонжым почо.
Тыге снайпер-разведчик Иван Смородинов Белогоровка посёлко кундемыште кокымшо гана с;йыш пурен. Киев режимын формированийже-влак Кременной ден Белогоровка кокласе чодыра кумдыкым чот пе;гыдемдыме районыш савыреныт: блиндаж, огневой точко-шамыч, окоп сетьым н;лтеныт. Чыла тидыже изирак вий денат аралалташ й;ным ышта. Тушманым ик огневой поражений дене гына чодыра гыч поктен лукташ огещ лий, адакшым киевский режим йомдарымаш нерген утыжым ок тургыжлане: ВСУ-н командованийже салтак резервым писын кусарен конда. Мемнан пехотылан, штурмовой подразделенийын стрелокшо-влаклан, кажне окопым чынже денак штурм дене налаш логалеш. Российын салтакше-влак, стрелковый бойыш пураш да ВСУ артиллерийын тулжо йымач кора;аш манын, тушман деке чак лишемаш т;;алыныт. Кызытат ончыл позицийыште тыгакак тушман дене кредалыт.
Белогоровкыжым тачысе кечынат «адский котёл» манын ойлат. Ваня 7-ше бригадыш пурышо 35400 номеран войсковой частьысе ик штурмовой ротышто снайпер-разведчик лийын. Взвод командирже 2023 ий 7 мартыште разведчик Иван Смородиновым ончыл позицийыште верланыше к;кшакаш шкетшым колтен. Кугу значениян к;кшака деке лишемше снайпер-разведчикым тушман-влак вашке пален налыныт да ;мбачынже дрон-шамычым кора;ден огытыл, эшеже миномёт гычат л;йылтыныт. Ваня мом ужмыжым, пален налмыжым раций дене ойлен шуктен, йолташыже-влакым шижтарен, шуко дрон-шамыч тудым атаковатлат манын йолташыже-влаклан увертарен. Тылеч вара тудын дене кыл йомын.
- Телефон дене мый кызытат Ванян йолташыже-влак, нуныш пелашышт, ача-авашт дене кылым кучем, - ойла Татьяна Валерьевна. - Коктын-кумытынат каласкалышт, командирышт тудым разведчик-снайпер семын шкетшым колтен, а коктын кайышаш улыт улмаш. «Ваням колтенытше тугай к;кшакаш, кушто тудо мера; гай эре под прицелом лийын», манын ойлышт. Тидым мемнан-влакат ужыныт. Тунам ончыл позицийыште лийше ик рвезе илыше кодын, кок кече шкенан деке нушкын лектын, но тудо мый денем ынеже вашлий. Шкеже тудо Марий Эл гычак, Медведево район гыч, л;мжым ынем ойло, ала иктаж гана эше вашлийына. Тудо Ваня нерген мыйын палымем-влаклан каласкален. Тиде пытартыш бойжо нергенат тудак ойлен. «Тунам подразделенийышт гыч шукын «двухсотый» да «трёхсотый» лийыныт, сусыргышо-влак кокла гычшат ятырын полышым вучен шуктен огытыл. Нылле салтакым чумырен кугемдыме взвод гыч тунам шагалынже илыше кодыныт», манын каласкален. Тидын нерген мылам Ваня дене тунам ик взводышто лийше салтак-влакын ача-авашт, пелашышт телефон денат ойленыт. Палем, командирышт, самырык лейтенант, тунам илыше кодын, но 2024 ий 18 апрельыште ик кредалмаште колен, ятыр жап тудын капшым ончыл линий гыч луктын кертын огытыл. Ротыштышт, взводыштыштат Марий Эл гыч шагалын огыл лийыныт. Теве, мутлан, Торъял район гычак Гена Ерусланов. Тудо 2023 ий 1 мартыште пудештын, Эше Шернур район Зашижемье могыр гыч Монаков фамилиян рвезе, Звенигово район гыч марий, тыгак Мордовий, Чуваший, Ульяновск область гыч лийыныт. Мордва Республик гыч рвезе Ванян капшым 17 мартыште ончыл позиций гыч луктын. Шольымын капыштыже 7 огнестрельный да шуко осколочный ранений лийын. Кондымекышт й;дым колоткажым почынна, вуйжо ш;рын киен, ш;йышкыжат тушман снайперын пуляже логалын улмаш — тидыжым шкеак ужынна. Капшат тугай ка;га-ка;га ыле. Шуко в;рым йомдарен, сандене, очыни. Пытартыш бойыш кайымыже деч вара арня утла эртымеке Ваням кычалаш т;;алынам. Омо денат ужынам, шижынам. 7 гыч 8 март й;дым омо дене Ванян «Акой, полшо!» манын кычкырымыжым моткоч раш колынам. Т;рштен кынелынам да чыла чытыраш т;;алынам. Тиде жапыштак, витне, чонжо лектын, вес т;няш каен. Ме Ваня дене вашла сайын шижына ыле, куанжым кунаре – ом пале, но й;сылыкшым поснак шижын моштенна. Кунам мыланем й;с; лийын, тудланат й;сын чучмым ик гана веле огыл ойлен. Мыят тыгеак шижын Ваня деке я йы;гыртенам, я кертмем семын полшаш вашкенам.
Татьяна Валерьевнан шольыжым кычалаш т;;алмеке, Ванян йолташыже-влакат ушненыт, южышт тудын деч ондакат мом-гынат пален налын шуктеныт. Вашла йы;гыртен увер дене палдарен шогеныт. Икмыняр кече эртымеке, «Ваням пудештареныт» манын, йолташыже-влакак каласеныт. «Взводышытым т;рыснек гаяк пытареныт» маншат лийыныт.
- А садакат чылтшак от ;шане, похоронкат эше толын огыл, чон дене эше поро уверымак вучымо, - умбакыже каласкала акаже. - Тунам арня утла тудын капшым луктын кертын огытыл, тудо к;кшака верч уронацист-шамыч чот шогеныт, лишемаш лийын огыл, эре л;йкаленыт. Вара 17 мартыште 22 шагат жапыште мый декем частьше гыч йы;гыртеныт: «Мы достали тело «Ямала», семь огнестрельных и множество осколочных ранений. Погиб, видно, сразу, без мучений…» маньыч. Кузежым-можым кычалмем годым, Мордовий гыч пырля лийше да илыше кодшо рвезе тыгеат ойлыш: «Плохой командир отправил Ваню одного на верную смерть…» Кычалме жапыште Ванян ятыр салтак йолташыже, нунын пелашашт, родо-тукымышт дене палыме лийынам. «ВКонтакте»-ште ончычын Таня Галкина семын регистрироватлалтынам ыле гын, л;мем Таня Галкина-Смородиноваш савыраш логале, молан манаш гын мыйым шукын Смородинова семын кычалыныт. Ик бойышто тичмаш взвод нарак пытен гын, шукышт дене алят вашла кылым кучена. Чуваший гыч Ваня гаяк вуйым пыштыше ик салтакын пелашыже, весын акаже дене кече еда манме семын кызытат вашла увер дене палдарена. Мордовий гыч кумытын вашкылыште улыт. Ятырышт дене мутланена, возкалена. Мыйын «ВКонтакте» страницыштем видеозапись уло, тудым ончалынат шуко умылаш лиеш. Тиде войзымаште улшо рвезе-влак кок-кум арня жапыште чылан, салтак порысым шуктышыштла, самырык ;мырышт дене чеверласеныт…
Ванян капшым м;;гыж; 30 мартыште конденыт, 31 мартыште мландавалан пуымо.
Ужатыме годым военком Мужество орденлан представитлыме манын ойлен.  Орденжым 2023 ий июньышто район администрацийыште Олеся пелашыжлан кучыктеныт. «Герой салтак, чулым, сай эрге да шольо, поро йолташ, й;ратыме ача да пелаш Иван Смородинов нерген Шернур ден Торъял кундем, уло Марий Эл эре шарнаш т;;алеш» тыге ик айдеме веле огыл пытартыш корныш ужатыме годым ойлен. Тидыже чынже денак тыгак лиеш.
- Ванян Арина ;дырж; чылт ачажла коеш, т;рыс копийже, - манеш Татьяна Валерьевна. - Шешкына тудлан пенсийым налеш.

Пелашыже
Олеся Геннадьевна Смородинова, ;дыр фамилийже дене Ситникова, Оршанке педколледжын дошкольный факультетшым воспитатель специальность дене тунем лектын, вара МарГУ-што заочно педагог-психолог специальностьым налын.
- Ваня дене 2018 ий майыште палыме лийынна, - каласкала шкеже. - Ончыкылык пелашем тунам ЯНАО гыч отпусклан толынат, йолташыже дене мый декем палыме лияш миеныт. Ик гана вашлийна, вес гана, поро кумылжо, весела койыш-шоктышыжо дене келшен шинче. Тыге ч;чкыдынрак вашлияш т;;ална. Тунам частный йочасадыште пашам ыштенам, МарГУ-што пытартыш ий тунемынам. 2019 ийыште тунем лектынам да тудо ийынак Ваня мыйым Ямалыш на;гаен, Мужи посёлкыш. Тиде посёлкшо Салехард деч торарак, в;д ;мбач теплоход дене коштмо, телым - зимник дене. Ваня дене ик ийынак шочшо лийынна, тудо Ямалыште водительлан пашам ыштен, коклан тора рейсышкат коштын, но утларакше стройкыштак тидым-тудым шупшкеден. Мый ондакше йочасадыште пашам ыштенам гын, туштат йочасадыштак паша верым муынна, чыла шотыштат й;нан пачерым сниматлен иленна. У ий марте ныл тылзе илышна, вара мыланем неле лияш т;;але, й;дйымал климатлан адаптироватлалтын шым керт, Ваням м;;геш шочмо велыш ;жаш т;;альым. 2020 ийым шочмо кундемыште вашлийна, вара 7 феральыште кечывалым с;аным ыштышна. Латкок с;анвате, кум гармонист, с;ан калык шуко лийын. Почеш толшат шукын лийыныт, но нуно вашке каеныт, жап дене пеш шыгыр ыле: кастене Шернур кафеште молодёжлан с;аным шуенна.
С;ан деч вара самырык мужыр Йошкар-Олаш каен. Олеся тушто адакат йочасадыште пашам ышташ т;;алын. Ваня икмыняр жап гыч Москвашке пашаш каен. Ке;ежым Арина ;дырышт шочын. Тений 1 июньышто ынде куд ийым тема. Ваня вахте й;н дене мобилизаций марте эре Москвашкак коштын. Окса к;леш, ешым ончыман вет, пелашыжат йоча дене веле шинчен, ;дырланат кушмыжо семын эре тиде-тудо к;леш лийын. Кызыт Олеся ик школышто кугурак класслаште педагог-психологлан пашам ышта.
- Ваня сай ача, сай пелаш ыле. Тыге манам да шинчав;д лектеш, - манеш Олеся. - Мобилизацийышкыже ынже логал ыле… Адакше вес семынат шоналтем: садак доброволец семын СВО-ш кая ыле, очыни. Тудын кумылжак тугай лийын. Ямало-Ненецкий округышто илыме годым Ваня, жапым муаш тыршен, кажне кечын гаяк спортзалыш коштын. Ондакшат спорт дене пеш пе;гыде кылым кучен. Канышлан Йошкар-Олашке толмыж годым, оксам аныклышашлан дыр, спортзаллаш коштын огыл. Ялыш мийымыже годым эре сонарыш миен толын. Тале сонарзе лийын. Сонар гыч п;ртылмекат яра шинчен огыл, эре могай-гынат пашам муын, ыштен, т;затен. Еш нерген шонышо, чот пашаче, чын п;ръе; лийын.
2922 ий 15 октябрьыште Ваням ужаташ Шернур марте Олсся ден Арина ;дырышт, Ванян ача-аваже, оньоачаже миеныт. Тунам Ваня дене пырля Марисола ял сынан поселений кундем гыч эше кум е;ым на;гаеныт — тиде Дмитрий Вайшев, Даниил Глушков, коктынат Шокшем Памаш ял гыч улыт да эше Иван Вайшев Кожласола гыч. Мобилизаций деч вара Олеся, ;дырыштым палыме-шамычлан ;шанен коден, кок гана Ваня деке Ульяновскыш миен коштын.
- Крешене й;дым Ваням Луганск кундемыш на;гаеныт, - умбакыже ойла пелашыже. - Икымше гана бойыш коштын толмекше арня гыч вашештыш. Тунам  чылаштлан йы;гыртен, тыге-тыге манын каласкален. Мыланем гын, утыжым тургыжландараш огыл шонен дыр, «Полигоныш л;йкалаш коштынам» веле мане. Пытартыш заданийыш кайымыже деч икмыняр кече ончыч йы;гыртен ойлен кодыш: «Мый дечем ик арня увер огеш лий – тиде нимат огыл, кок арня чоло СМС-ым ом возо, але ом йы;гырте, тидымат эше чыташ лиеш, кум арня увер уке гын, кычалаш т;;алман…» Пытартыш гана звонитлымыже годым «Таче адакат полигоныш л;йкалаш на;гаят, шуко кутырен ом керт, кызыт кочкаш кайыман» мане. Тылеч вара кыл йомо, шкежат «недоступный» лие. Вучем, ик арня кыл уке, шонем, нимат огыл, лишыл жапыште йы;гырта, кок арня эртымеке чонемлан й;с; лияш т;;але. Эре ик шоныш - «Ынде Ваня дене мо?» - тургыжландарен. Моштымем семын кажне эрдене Юым с;рвален пелештенам...
Ачаже Аринам, ш;м падырашыжым, моткоч й;ратен манын чыланат ойлат. Ваням СВО-ш налме годым тудыжлан кок идалыкат ныл тылзе гына лийын, сандене шке семынже огешат шарне, очыни.
- Видеошто, фотографийыште монь ачажым ужешат, пала тыгеже, - кумыл тодылалт ойла Олеся. - Южгунам видеом ончаш йодеш. Мый тыгай годым шорташ т;;алам да «Ты почему опять плачешь?» манеш. Кокланже «Ты по папе скучаешь да?», пелештен колта. Тыгодым йочалан мом каласет? Утыр веле шорташ т;;алатм шол. Но тудым л;дыкташ огыл манын, эре шкемым кучаш толашем. Изиракше годым «Не плачь, папа скоро приедёт» манеш ыле. Тунамже ачаже п;ртылдымашын уке лиймым пален огыл. Кызытше умыла да мый денем пырля ш;лыка;еш. Куэрсолаш Ванян ш;гарышкыже коштына, шенан ялыш ача-ава деке ч;чкыдынак миен толына. Йошкар-Олаште ынде шке пачерна уло. Ваня дене пырля илыме годым налын шына шукто шол, тыгеже август  мучашыштак пачерым ончен кошташ т;;алынна ыле, но октябрьыште мобилизацийым увертарышт. Ванян п;ртылмекыже кугурак кумдыканым налаш лийна, тушкен е;ын пачержым айлен илена, манна.
Тыге лектын. Ванян оксаже денак пачерым налыныт, лач шкеж деч посна. Й;ра, сареш вуйым пыштымыжым шотыш налын, компенсацийым т;рыс т;леныт, Ариналанат пенсий толеш. Кугыжаныш деч кеч тыгай полыш уло.
- Ваням йомдарымеке мыланем йочасадыште пашам ыштымемак тыгай кугу йомдарымашым чытен лекташ полшен, очыни, - ойла Олеся Геннадьевна. - Йочасадыште вет кок смене дене, эр гыч кас марте пашам ышташ логалын. ;дырем дене эрдене пырля каенна, кастене икверешак п;ртылынна. Тыге кажне кечын. Чотак ноенам ыле. 2025 ий май тылзыште йочасад гыч кайышым. Школыштат чылт куштылго паша манаш огеш лий, но 16 шагат жапыштырак пашам пытаремат, йочасасдыш ;дырем налаш каем. Вес ийын ынде тудат школыш кайышаш, сандене кызыт школлан ямдылалтына…
Пелашыже л;меш Олеся 2023 ий 12 майыште нимучашдыме й;ратымашыжым, чон корштымыжым, лым лийде йокрокланымыжым пыштен. тыгай почеламутым возен да «ВКонтакте» сайтыште шке страницешыже вера;ден:
Мом ыштет? Куш пурет?
Чыла чыташ к;леш мылам.
Ше;геке ончалат-йокрок,
Ончал я ончык-л;дмашан.
Вучен илет ш;м-чон йолташым,
Огеш тол тудо м;;гыжат.
Коден каен ик чон падрашым,
А тудо эреак вучен ила.
Огешак пале тудын изи ш;мж;:
Ача ок п;ртыл нигунам.
«Ачаем кушто?» – йодын ты колта.
А тый ойлет – «Каваште тудо,
К;ш;чын тыйын вак онча да арала!»

«Эх, илышыжат!» манат да, умбакыже мом ойлашат ;рат. Тыге тудо, таче утыжым кутыраш огеш лий. Демократий шол. Но самырык, таза, элнан ончыкылыкшым вора;дарен колтышашлык рвезе-влакым йомдараш пешак неле. Украиныште л;мын эртаралтше сарзе операций т;;алмеке мыняр марий айдеме тушан шке вуйжым пыштен — тидым таче иктат огеш каласе. Нуным ме эре шарнаш, шуктымо подвигышт дене ончыкыжымат эре кугешнаш т;;алына...