Шочмо йылмым паледа мо?

   Марий Элыште марий йылмым й;ратыше улыт мо?  Тиде йодышым шукылан пуэнам.
 Марий  ешыште шочшо Фая А. манеш:
 -Руш улам.
Тудлан  йодышым  пуэм:
-Ача-аватше марий улыт, кузе руш лийын шинчынат. Мариетын ешыже, ача-аваже марла кутыреныт. От вожыл мо?
  Тудо умылтара:
-Мыланемже молан марий йылме к;леш? Марий калыкым ужмем ок шу. Мыйын ;дырем руш рвезылан марлан каен, уныкам-влак чылан руш улыт.
  Ме ик мутыш иканат лектын огынал. Ятыр ий келшена гынат, чыа йолташ-;дыржо"  марйи улыт гынат,  шкенжым руш улам манеш.
 Вес йолташем  Галя, школышто ик классыште тунемын улына, марий йылмым пырля тунемынна. Тудат марий йылме илышыштем огеш к;л, манеш.
-Молан? - йодам.
-Марий ялыште иленам гынат, ачамже татар ыле. Ни татар, ни марий омыл. Садлан  кажнылан руш улам  манам.
 Марла кутыраш т;;алам, а тудо рушла кутыра.
  Ик родем, Выльып Букетовым эргыже Арсений лийын. Аваже-ачаже марла кутыреныт, ВОВ сарыш каймек, й;ршын марий йылмым монден.
 Таня ;дыржо" деч йодым :
-Коча-вавает чылт марий лийыныт, кузе Арсений ачат руш лийын кертеш?
 Тудо мыланем ачажын шочмо кагазшым колтыш:
 "Ачаже-Филип Букетов, национальность руш. (Ик буква дене возымо Филип)
Аваже Аниса Букетова, национальность руш", шочын с. Великополье Оршанский район".
 Великополье руш ял лийын. Тушто Филипп священниклан ыштен огыл. 1924 ий марте Шернурышто илен.
  Тудлан возем :
-Ачатше Шернурышто шочын, тунам Выльып кугызай Шернурышто поплан ыштен. Ачатын шочмо кагазше чын огыл.
-Мыят руш улам, - манеш. - авам руш, ачам руш. Марла ом мошто.
 Тудлан умылтарем:
 -Метрикыште эре ачан национальность ден возат. Тый марий улат.
  Кузе Арсений поддельный метрикым налын кертын? Чынжымак, Шернурысо метрик журнал - влак йомыныт, Филипп тунам черкыште священник лийын, чыла метрик-влакым й;лалтен кертын. Арсений 7 класс деч вара тунемаш пурен кертше манын, вес метрикым Выльып сельсоветыште налын кертын, графаште ачаже руш, аваже руш национальностьым возыктен.
 Эше Выльыпын кугу эргыже Степан Юледурышто шочын, метрик книгаште возымо. Тудат Сибирьыш кайымек, шкаланже вес метрикым налын:шочмо верже Сибирь, ачаже - аваже руш улыт, шочмо кечыжым кок арнялан вара возыктен. Шкеже руш лийын шинчын.
 Филиппын кок йочаже  веле чын лу"м дене колымеш коштыныт, тиде Михаил ден Валя.
  Кызыт Йошкар-Олаште, ял гыч толшо калык эре рушла веле мутлана. Марла йодышым пуэт гын, рушла пелештат.
   Марий айдеме шке йылме деч вожылеш. Йошкар-Олаш толшо вес калык шке йылмышт ден мутланат, чиемыштат вес т;рл;, мланде марте тувыр, вуйыш шовычым пидыт.
Илен-толын марий йылме пыта. Кызыт яллаште кушшо йоча-влак рушла кутырат.
  Икмыняр ий ончыч Унчыш миенам ыле. Йоча-влак рушла мутланымым колын, аважлан йодышым пуышым :
-Кум ий ончыч Унчышто руш мутым колын омыл. Кузе кум ий жапыште йочада руш лийын шинчын?
Аваже умылтарыш:
-Пеш марла кутыраш толашена, йочам детсадыш пуышна. Тушто марла кутыраш огеш лий, маныт. Мемнам, воспитатель-влакым марла кутырымылан вурсат. Ынде марий йылмына чылтак йомеш ала-мо?
 Олаште, поселкышто руш калык шукырак ила, садлан марла кутырышо шагал. 1972 ийыштак ача-аваже марий лийыныт гынат, рушла кутырат ыле.
Тунам марий да руш класс лийын гынат, шуко марий йылмым палыше руш классыш тунемаш шинчыныт. Вет марий классыште урокшат шукырак, а руш классыште арнялан 4 уроклан шагал лийын.
  Марий йылме йомеш, радио дене передачым южгунам колыштат да, пеш шуко руш мут пура.
  Советский район ялыш миенам ыле.
Эрден радиом колыштына. Оза марий ойла:
 -Ончыч марий радиом чот й;ратена ыле, пеш сылне марий муро-влакым колтеныт.
Кызыт шуко марий мурышто эре "й;ратем" мут шокта. Нимогай содержаний уке. Молан тыгай мурым радиошто колтат?
-Ончычсо могай мурым муреныт? - йодам.
-Раиса Данилова колымек, мотор содержаниян муро южгунам веле лектеш. Вот Раиса годым алди-вулди мурым колтен огытыл. Сылне мурым веле луктыныт. Кызыт мурым колыштат, содержаний пеш начар. Марий йылмым чылт монденыт, эре рушла веле шокта.
Чынжымак, кызыт мари тувырым пайрем годым чияш т;;алыныт,пеледышла койыт. Тачысе кечылан тидыже сай. Ялласе ансамбль-влак пеш мурен кертыт.
Посна мурызо-влак улыт, талантан улыт.
  Нунын коклаште  мураш й;кышт уке тыгайжат уло. Эше тыгаят кызыт лектыт, марла й;ршын огыт мошто, марла мурым мураш толашат. Марла тунем, марий йылмым туныктымо курсыш кошташ лиеш.
Марий йылмым ида ш;ктаре. Марий йылме чотак мотор, сылне мут-влак дене пойдараныза.Марий йылмым арален кодаш шонеда гын, ял гыч т;;алман. Кажне ялыште садик уло, тек воспитатель марла кутыра. Руш йылмым эре тунемаш лиеш.Школышто арнялан марий йылме, совет школ семынак, ныл гана лийшаш, кум урок марий йылме, ик урок марий литератур.
Ме школышто тунемме годым, ик классыштак тунемше руш, татар, чыланат икт;р марий йылмым тунемынна. Чыланат  школышто  марла мутланенна. Детсадыште иктат рушла мутланен огыл, воспитатель ден нянечка марла веле мутланеныт, занятийым марла эртареныт. Школышто веле руш йылме дене палыме лийынна.
 Олаште, поселкышто марий йылмым тунемаш й;сырак гынат, марий йылме руш, але татар, марий классыштат лийшаш.
  Шкетан театрыш концертыш миенам ыле.
Ик у"дырамаш ныл ияш йочаже дене толын, пырля олымбалыш шинчын мутланышна.
Пеш  ;дыржо" дене рушла  мутлана, шкеже марий, акцентше вигак пале ял гыч.
-Казаньыште илена, - манеш. - Садикыште воспитатель татарла мутлана. Занятий-влак татарла веле. ;дырем татарла умыла, шуко мутым эре м;;гышто" каласкала. Эргым кокымшо классыште тунемеш, икымше класс гыч кок гана арнялан татар йылме. Эргым татарла пеш мошта, садикыште туныктеныт. Тений экзамен татар йылме дене лиеш. Пеш кертеш. А мыйже ом мошто, марием  татарла мошта.
 Залыш пурымешке, мутланен шинчышна. Молан Казаньыште татар йылмым кажне йоча тунемеш, рушыжат, марийжат детсад гыч. А молан Марий Элыште тыгак ыштен огыт керт мо?. Марий Элыште илет гын, марий йылмым тунем.
 Марий рвезе ден ;дыр - влак!
Те ончык кайышаш улыда, кугезе коча-вавайда шочмо йылмым кодаш тыршеныт. Теат кодаш тыршыза. Те тиде пашам огыда ыште гын, сылне марий йылмына йомеш.

 21.02.2026