А хто там iдзе?

 А хто там ідзе?

2026 год

Стары пісьменнік стаіць ля акна з кубкам астылай кавы. Ён уважліва ўглядаецца ў шэры ранак. Унізу, у двары, стаяць дрэвы без лісця, голыя, чорныя косткі зімы. Праз іх галінкі ледзь праглядваецца знаёмы сілуэт, там наш Светач, помнік Купалу.

Пісьменніку вельмі карціць закурыць. Рука сам цягнецца да кішэні. Ён думае аб будучыні, якая не наступае, аб жыцці, якое мінае, аб дачцэ, што засталася на чужыне. Раптам у скроні нешта стрыкнула. Сэрца таргануўся і сціснулася. За акном, у далячыні, бліснула маланка, хоць неба было хмарным. Іскры ўдарылі ў шпіль вежы на набярэжнай...

Гэта не пачаўся дождж. Гэта матэрыалізаваўся нечый успамін...


Мінск. Сакавік 1953-га

Горад, заціснуты ў гранітныя пасткі сталінскага ампіру, задыхаўся. Паветра згусцілася, стала глейкім, як старая, згорнутая кроў. Час спыніўся.

Раніца пачалася не з песні Радзіма, мая дарагая! з радыёпрыёмніка. Раніца пачалася з выцця.

Я стаяў каля сваёй старой Эмкі, ГАЗ-М1, якая служыла мне верна, нягледзячы на тое, што каробка перадач ужо рыпела, як хворы звер. На даху суседняй пяціпавярхоўкі жалезныя рупары сістэмы апавяшчэння раптам вывергнулі інфрагукавы роў.

Гэта была не проста сірэна. Гэта быў стогн душы, якую жывцом вырываюць з зямлі.

Я прысеў на калені, моцна заціснуўшы вушы далонямі, аж захрумсцелі суставы пальцаў. Думка прашыла мозг, вострая, як куля,  во! Пачалося. Ён вярнуўся.

Я былы супрацоўнік Літаратурнага музэя. Звольнілі ў сорак дзевятым за "схіленне перад Захадам" . Праўда была простай, я чытаў Блока на семінары з залішнім захапленнем. Пасля гэтага пайшоў у таксісты. Так і жыву, за рулём, з купалаўскім зборнікам "Ад сэрца" , схаваным пад сядзеннем, быццам нелегальная зброя.

Я ненавіджу гук сірэн. У ім заўсёды чуецца прысуд. Нам усім.

Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Горкага сустрэў мяне злавеснай, ненатуральнай цішынёй. Свіслач каля берагоў зацягнула шызаю, масляністай плёнкай. Пахла цвіллю і сырасцю, быццам хтосьці адчыніў старажытны склеп.

Я ішоў па алеі, калі мой позірк наткнуўся на іх.

Тры вавёркі.

Яны сядзелі на ніжняй галіне старой ліпы. Не грызлі арэхі. Не скакалі. Не сварыліся. Яны глядзелі не мігаючы, нават не дыхаючы, проста ў бок Дома пісьменнікаў. Іх вочы былі чорнымі праваламі.

Побач шпацыравалі пенсіянеры, цені мінулай эпохі. Хто з кіёчкамі, хто з бамбукавымі лыжнымі палкамі, з пустымі вачыма, замест якіх павінны былі быць успаміны. Яны не заўважалі, як над іх галовамі кружаць горліцы. Тлустыя, нерухомыя, ненатуральна вялікія птушкі звужалі кола.

Птушкі не палохалі людзей. Яны шапталі. Іх воркаванне злівалася ў адзін манатонны, гіпнатычны гул, які прымушаў старых зварочваць з асветленых дарожак у цёмныя зараснікі, да каналаў, што разразалі парк наскрозь.

Як толькі чалавек знікаў у ценю плакучых вербаў, вавёркі абрынуліся з галін. Маленькія, кіпцюрыстыя лапкі ўпіваліся ў сонныя артэрыі. Ні крыку. Ні барацьбы. Толькі ціхі ўсхліп праколатай плоці і гулкае, вільготнае сёрбанне.

Апоўначы з цёмных зяпаў каналізацыйных калектараў, што выходзілі проста ў раку, выпаўзалі яны. Вадзяныя пацукі. Вялізныя, з малога сабаку. З мокрай, калматай поўсцю, ад якой ішоў подых труны. Яны сцягвалі абяскроўленыя "абалонкі"  да вады. Забівалі вадасцёкі пад Цыркам і будынкам ЦК партыі мертвякамі.

Я стаяў каля парапета і лічыў.

За дваццаць хвілін іх стала сем.

Над набярэжнай, ахутанай туманам, лунаў дух Янкі Купалы.

Гэта быў не той дабрапрыстойны класік з партрэтаў у школьных падручніках. Не той песняр, якога цытавалі на пленумах. Гэта быў мсцівы прывід. Чалавек, чыё цела ў сорак другім праляцела праз лесвічны пралёт гасцініцы "Масква".

Ён вярнуўся ў Мінск у пяцьдзясят трэцім. У год смерці свайго галоўнага ката.

Яго ярасць не была хаатычнай. Яна авалодала свядомасцю жывёл. Кожная варона на шпілі, кожны пацук у падвале, кожная вавёрка ў парку сталі яго вачамі. Не паслугачамі. Вачамі.

- Вы будавалі гэты горад на касцях? Вы пісалі вершы на маёй крыві? Цяпер горад будзе жэрці вас.

Я пачуў гэта не вушамі. Я пачуў гэта спіною. І пазнаў радкі, перакручаныя, злыя, але пазнаў. Той рытм. Той боль.

Купала не проста паўстаў з мертвых. Купала перапісаў сябе.

З боку ЦК пачуліся паспешлівыя крокі. Ахова ў сініх фуражках нешта крычала, тыкала пальцамі ў бок ракі. Хтосьці ўжо даставаў зброю. Але страляць яны не мелі сілы. Рукі дрыжэлі. Бо яны бачылі тое самае, што і я.

З вады, проста каля падножжа драўлянага моста, на мяне глядзеў пацук.

Вялізны. Вільготны. Спакойны.

У яго вачах палаў Мінск. Не той, што з каменю, адбудаваны з руін. Той, што з думак, пра якія нельга нікому апавядаць.

І тады я пачуў у галаве шэпт. Чалавечы голас, чысты і звонкі, на той беларускай мове, якую выкладаюць у школах, але якую баяцца гаварыць у калідорах улады:

-А хто там ідзе?!

Я не адказаў. Не зварухнуўся. Страх паралізаваў мову.

Пацук павольна, ледзь прыкметна, усміхнуўся. І знік пад вадой, пакінуўшы па сабе толькі кругі на паверхні.

Сталін памёр.
Але Купала прачнуўся.
І ён галодны. І ён патрабуе ахвяр...

2026 год

Старая котка замуркала і пацерлася аб ногі гаспадара, вяртаючы яго ў рэальнасць. Стары пісьменнік кінуў позірк на кубак з зусім ахалодаўшай кавай. Дастаў з кішэні колішні, пацёрты карабок з запалкамі Барысаўскай фабрыкі.

З шостай спробы прыкурыў першую, ранішнюю цыгарэту. Дым горка ўдарыў у горла.

Ён павярнуўся да стала, дзе ляжалі вугаль і папера. Трэба ісці ў майстэрню. Трэба маляваць. Маляваць пацукоў з вачыма паэта. Пакуль памяць жывая.