Арх1я

СирхIянти, хасли дила шанти, кьярбачIимахьиланти жагаси ихтилатла, сагати пикрумала, каргьурти дугьбала устни саби. Балбикибси назмура, гIяхIсиличи бурсиируси хабарра, сагаси пикрира илдани ахъли кьиматладиру. Нушачибра халаси наслула мурул адамти ва хьунул адамти акьути манзилтазиб, ихтилатуначи, буркьунзаличи цалабиркутири ва барх замана буркIусири. Далдикибти ихтилатуназиб заманара, шакра хIейкили, гьалакли арбашули бирар. Илди ихтилатунас нушала халкь мурити хабурти (мизи хабурти) бикIули бирар.


Гьанна хIушазира, илгъуна ца хабар бурес пикрибарилра.
Кьурбан Байрамла бархIилис дедибти акьути бурхIни пайдаладарили, наб редакцияла хъарбаркь бетерхахъес дигулри; писатель, драматург, тилмаж, вахъхIила «Замана» газетала редактор ГъазимяхIяммад ЖабрагIилович Юсупов акIубхIейчирад 85 дус дикниличил бархбасахъи, илала пагьмуличила ва гIямруличила статья белкIес гIягIнилири. Нуни, Р.ХIямзатовла уличилси Миллатла библиотекализирад арбякьунси даршдусла 1974–1979-ибти дусмазир дурадухъунти «ГIяйиб хIебирис» ва «ХIерли» бикIути жузи касира. Гъ.Юсуповла «ЧердикIибти» бикIуси, сунени савгъатбарибси жуз дила библиотекализиб лебсири ва нуни белчIунсири, амма чердикIибтиван ахIи, илала гьалар-гьаларти хабурти делчIес дебали хьулрикIулри. Гьарил лукIусила пагьмулис кьимат лугухIели, ил селичивад вехIихьилил багьес дебали дигесли бирар, цаибти хабуртачивад вехIихьалли лебилра пагьму кьиматлабаресра гьамадли бирар.
«ГIяйиб хIебирис» бикIуси жуз набзи бикибмадан ручIес рехIрихьира. ХIушанира балули, нушала хьунул адамтас, илдала лугIилизир набра, жузи дучIес рахлира замана хIебирар. Биалра, учIес дигусини нуниван замана бургу.


Байрамла бархIи, нуни чесибси Кьурбанра белгьи, бутIили, хъа гьала кадиили хинкIра берки, цаладикибти тухумти чяйличи детаибхIели, баркьудила адамтачила, бизнесментачила ихтилат бетаур. Илар ну, камси гьалабван белчIунси, Гъ.Юсуповла «АрхIя» бикIуси хабарла асарлиур лералри. Гъ.Юсуповла цаибти хабуртани биалли набчи халаси асар барилри. Илдачила гъай цархIил белкIлизир дирар.
Нуни илаб Гъ.Юсуповла «АрхIя» бикIуси хабарличила бурира.


Хабарлизивси бекI игит школала учитель Сапар, хьунул Шумайсатли, сеналра черхIерикили, шилизир дицес помидорти хахъес вархьили сай. Бахъ хIейгули дуравхъи сай Сапар архIяличи. Илис помидортазив виркьескIун чина хабара, илди чедаэсра дигули ахIен, илдазив виркьули халкьлизи сай чеваахъес цIахдешлизи халбирули сай.
Бахъ хIейгули архIяличи аркьуси муруйзи: «ХIу селичи кьакьавакIилри? Сецад кадухадра нуни гIямал бирис», - рикIули сари Шумайсат.


Сапар диркьаличи вакIили, помидортани бирцутачил машина бицIахъес вягIдалавиубли сай. Диркьалантани ил верхIел бархIи гостиницализи катурли хIерварили сай. Сунези селичилра тIул къячхIебикахъили, помидортани бицIибси машинара сайра шилизи вархьили сай. Помидорти биалли исухIелил заядиубтири, бархьли буралли, лайдакIесли заядиубти матъал касибтири. Машина бицIесцад даахъес дурчули, верхIел бархIи кадихьили калунхIели гьатIира пайдаагарти детаурлири, шилизи даайчи машиналичир пялхъярдарибхIели, чедаэсра агарти детаурлири.


Нуни бурибси хабарлис гIергъи, цархIилтанира чула хабурти дехIдихьиб. Нушала ургаб, вачар-чакарла архIя гьархIебизурти, баркьудила адамти лебли буилри.
Арбякьунси даршдусла 90 ибти дусмала къияндешунани, халаси къиян кабихьили касибти чула санигIятуни дархьдатахъурли, бахъал багьудичебти адамти вачар-чакарлизи ахъиб.


Нушаб хабар буруси, хIунтIена дипломличил мединститут таманбарибси, гIяхIцад дусмазив Россияла гIярмияла тухтурли калунси, хирург М.ГI.Иминов сайри. Илини гIергъиси хабар буриб.


«Ну Россиялизивад вакIили шагьарла больницализив хирургли узули ца дус виблири. Август базличиб дила отпуск сабри. Набра имцIаси къуруш биалли вайтIа хIебирар или пикриухъунра. Дила нешла узини Дербентла районнизиб халаси хъучи помидорти удатурли, сабухъ бучили, дицахъес ГIярасайлизи дархьилри. «Сецад-дигара гIурра лерал, дицес вирадли хIед дигуцад ардуха, арц биалли дицили гIергъи лугад», - викIулри нешла узи.


Нунира вачарла архIя барес пикрибарира. Дила узикьар, университетла преподаватель Кьадичил вягIдалавиубра, илалара отпуск сабри. КIилилра буцили халаси Камаз машина, дякьи Дербентла районнизи, помидортани бицIахъира. Помидорти гIяхIли шинни делкъахъи халадаилри, амма хIунтIенхIедиубли, шинишли лералри. Нешла узила лерти хIедаили, илала бахчала унра, къумукъланна помидортира асира. Ил кьалли, дикьурли ахIен, асухIебирар илкьяйда ардухес викIули калун, амма помидорти садаайчи хIерли дуэс нушала замана аги, отпускла базлис ардухили, дицили бекIдарес гIягIнилири.


Машина гьунчибад бархьира, нуша самолётличир Москвализи даира. ХIедамсурли, дебали духули вяшдикIули къуруш барес пикридикIулри. Ила детаибси бархIи, вягIда хIясибли, сунела заманаличиб помидортани бицIибси машинара Москвализи сабаиб. ИлхIейс илди дикьурли, хIунтIена рангла диэс гIягIнитири. ХIердикIулра, помидорти сари лертиван шинишли.


ИтхIели Москвализибсигъуна буцIардеш, нушачиб биубли, наб гьачамалра гьанхIебиркур.


Шиниша помидорти биалли чилилра исули ахIенри. Илди, буцIарли биалра хIунтIендирули ахIенри, цIудардирули дерхIес дехIдирхьулри.
Аги илкьяйда бетаурхIели, нуша кайсуси хайриличила пикридикIули ахIенри. Лебилра Москвализиб хIербирути нушала балу-бирхутази, шиниша помидорти исуси мер баргахъес тиладидикIес дехIдихьира. Ахирра, шиниша помидортала консерваби дируси, заяхIедиахъес помидорти кадихьес холодильникуни лерси, гуржи (грузин) варгира. Илини, сунес хайри хIебиалра, нушаб зарал хIебиахъес багьандан, дебали дургIели помидорти асиб. Помидортала бегIтасра, камазла вегIлисра дедесцад арц дикиб.
Илабси базарличир, узикьарлисра набра цагъунти, дуцIрумла шалбар-хIева асира. Илди асесцад арц ургардикилри нушаб.


Ил сягIятлизивал, базарличивад аркьухIели, ца держлукь цугикили, арц биха викIули, гьуни буциб. Дилара гьав гIяхIли хIебииши, арц хIебедирану, ил къужварира. КахIейкес хъямикунси илини дила сагаси хIевала дулгъа гъярбердиб. ГIур, ну чевкерхахъес тиладиикIули, кьяшмачи хъямвашули, нясти някъбани, шаласи рангла шалбарлизир дамкъни детаахъур. Сели нясдарилрил держлукьла някъби хI****ас, гIур, бирцили хьалли, шалбар умухIебиуб.


Баягъи ил август баз таманхIебиубли лебалри. Серил бируси лебли, Кьадичи, узикьарличи, университетлизи гьаввакIира. Кьакьалар тIашлири, узикьар баягъи илди Москвализир асибти шалбар-хIеваличилри. Нушала гьалаб, кьакьализиб тIашкаибси машина, гьалабяхI гьайхIебиубли, гIелабяхI, нушачибяхI тIяхIбухъун. Ну илала гьалавад увверхес валкьаурра, Кьади биалли вяшухъес хIейуб, кьяшмачи машина чегили чумал мерличиб шалбар гъярбердиб, кьяшмала диъра гъяраиб. Машинала вегIли, хабарагарли, гIелабяхI башахъуси скорость кабатурли, машина гьайбарили уилри. Илар дахъал гьуя-гьарай детаур, дяхъурби дирбахъес больницализи дукьес чебикиб, кьяш арабиахъес гIяхIцад дармунти хIяжатдикиб.


ХIера, илгъуна бизнес барира нушани, давлачердиэс кьасбарили. ИтхIейчивад ну дила санигIятлизивцун узулра, амма хIукуматла больницализиб бузути тухтуртас гашали хIебебкIахъесцун алапа лугули саби. Гьанна вегIдешла больницализив узулра. Сен-биалра акIес гIямал бетарули саби».


МяхIяммадхIяжи гъайла гIяхIси уста сай, илини хабар бурухIели, нуша гьачамцун ахIи дукардяхIяхъира.


Нунира, халаси-декIар алапа хIелугули биалра, бучIантас илдигъунти «Мизи хабурти» гIурра делкIес пикрибарилра. 
      


Рецензии

С 3 по 5 июля состоится Литературный фестиваль в Этномире. В программе – семинары известных поэтов и писателей, поэтический конкурс, посвященный Году единства народов России, книжная выставкая-ярмарка. Приглашаем принять участие →