У вий - Ончыко 100 ий

«У вий» - «Ончыко»: 100 ий
Эрик Петров
«Ончыко» — марий мер сотын да сылнымутын воштончышыжо

Тений сентябрь тылзыште уло т;нямбал марий калыклан лектын шогышо т;; (тыгайже улыжат икте гына) литературно-художественный да общественно-политический «Ончыко» журнална шкенжын 100 ийым темыме юбилейжым пайремлаш т;;алеш. Молан сентябрьыште? Тиде жаплан калык пакча-саскам, шурным поген налме сомылым мучашке лишемден шукта, яра жапшат утларак лектеш, уло марий калыклан эртарыме пайремышкына ласкан ушнен кертеш.
Тыгеже журналнан курымаш юбилей кечыжлан 31 июль шотлалтеш. 1926 ийыште лач тиде кечын «У вий» л;м дене марий калыклан «Йошкар кече» газет пелен икымше сылнымут журнал лектын. Тудым негызлымашке Андрей Карпович Эшкинин, Сергей Григорьевич Чавайн, Владимир Алексеевич Мухин-Сави, Яков Павлович Майоров-Шкетан, тыгак «Йошкар кече» газет редакцийыште тыршыше самырыкрак серызе-влак Петр Ланов, Савинов Эчан, Элнет Сергей изи огыл надырым пыштеныт.
Икымше сылнымутан марий изданий - «У вий» альманах — чынже денак марий калыкын илышыштыже у вий, у ш;лыш лийын. Тудо ий еда вия;ын толшо марий национальный литератур гоч кресаньык ден пашазе-влакым, шемер калыкым пычкемыш гыч волгыдыш лукташ, пиалан у да эрыкан илышым чо;аш туныктен, марий самырык тукымым возен-лудын мошташ веле огыл, келгырак шинчымашым, кугурак образованийым налаш таратен шоген. Тидын годымак шке йырже талантан самырык рвезе-влакым чумырен. Тидыжым ме журналын историйже, тунамсе авторжо-влак гоч рашемден ончыктен кертына. Нунын кокла гыч икмынярынже тачысе кечыланат палыме писатель лийын кодыныт: Дмитрий Богословский (Дим. Орай), Ипатий Степанов (Олык Ипай), Михаил Иванов, Никандр Лекайн, Илья Стрельников, Николай Арбан. Нунылан да ятыр молыланат лач «У вий» альманах сылнымутыштым вия;ден колташ полшен.
А лу ий гыч, элнан пе;гыдын йол ;мбаке шогалме пагытыштыже, 1938 ийыште, журнална у сыным, у ш;лышым, у куатым налын, «Пиалан илыш» л;м дене савыкталташ т;;алеш. Тиде пагытыште марий поэт, писатель, моло серызе-влак Совет элнан ончыко кайымыже, тыныс илышын моторлыкшо, т;шка пашан чеченлыкше кажне колхозникым, завод ден артельласе пашазым куандарымыже нерген кумыл н;лтын возеныт. Но тиде пиалан илышым 1941 ийыште мемнан элна ;мбак керылт ш;шкылтш; тушман лугыч ыштен. Тидлан к;рак «Пиалан илыш» альманах «Родина верч» л;мым налеш. Тушман дене кредалме жапыштак фронт гыч ончыкылык л;мл; поэт ден писатель-влак Миклай Казаков, Василий Рожкин, Георгий Ефруш, Анатолий Бик, Василий Элмар, Макс Майн, Семён Вишневский, Никандр Лекайн, Геннадий Матюковский, Чалай Васлий, Василий Юксерн да молат шке произведенийыштым альманахыш колтедыл шогат. Тушман ваштареш кучедалмаште, манмыла, штык ден пером иктыш ушен, ончыкылык се;ымашым таптат.
Кугу Отечественный, тыгак Кокымшо т;нямбал сарыште се;ымашыш шумеке, немыч фашизмлан полшаш шогалше пел Европысо тушманым шке пыжышыштыштак лунчыртен пыштымеке, милитарист Японийым шалатымеке, «Родина верч» шке л;мжым алмаштен, «Марий альманах» маналташ т;;алеш. Тыгодым тудо эртыше сарын кугу э;гекшым пытарыме, шолдыргышо озанлыкым т;рлым; сомылыш кыртмен ушна.
1954 ийыште «Ончыко» тачысе сынжым налын, литературно-художественный да общественно-политический журнал лиеш. Тыге тудо идалыкыште куд гана, кок тылзылан ик гана, савыкталт лекташ т;;алеш. Журналын историйжым умбакыже шергалаш гын, 1994 ий гыч «Ончыко» тылзе еда лекше изданийыш савырна. Тачат журнална кажне тылзынак савыкталтеш. Й;ра, тунамже редакцийын штатыштыже лучко утла пашае; лийын гын, кызытше 160 странице кугытан журналым 2-3 е; ямдылена, тушеч иктыже пел ставкыште пашам ышта, эсогыл посна ответственный секретарьнат уке. Эшеже журналым шкеак районла еда шаркалаш толашена...
100 ий жапыште чапланыше журнална пеш ятыр романым, повесть ден ойлымашым, очеркым, почеламут ден поэмым, драме ден комедийым, публицистике ден критикым да шуко молымат савыктен. Журналнан тачысе рубрикыже-влакым ончалаш гын, тушто мо гына уке? Тачат тудо, совет пагытысе семынак, шуко йылман Россий кумдыкышто шке т;сш; дене мотор пеледыш семын ойыртемалтеш. «Ончыкышто» савыкталтше произведений-влакым шуко национальностян элнан моло кундемлаштыжат савыктат. Тыгак меат лудшына-влакым «Финн-угор муро» да «Келшымаш к;вар» рубрике йымалан вес кундемласе писатель-влакын произведенийышт дене палымым ыштена.
Мый шкеже «Ончыко» журналым изи годсекак лудын шогем, иктаж 3-4 классыште тунемме годымак изин-изин лудаш т;;алынам. Кузе шольым, Александр Петров палемден, ачана эше мыйын шочмем деч ончычак тиде журналым налаш т;;алын. Тыгеже тудо республикыште лекше чыла т;; изданий-влакым, район газетым, тыгак р;д; газет ден журнал-влакымат ятырак наледен. Шочшо-шамычше чыланат лудынна, к;ж; лудын моштен огыл гын, кеч картинкам ончен, шергалын шинчен. Шарнем, ачам почеш мыят «Рабоче-крестьянский корреспондент» журналыш колхоз да школ илыш гыч икмыняр информацийым колтенам ыле. Иктыжым савыктеныт. Мо нергенжымат сайынже ом шарне, ялысе калыклан клубыштына кином да пошкудо район гыч концертым ончыктымо нерген возенам ыле чай, а вот гонорарын кугытшо поснак куандарыше ыле. 1970 ийла кыдалне школышто тунемше икшывылан 20 те;ге утларак гонорар оксам налаш — манаш веле! Тыгеже изишак шочмо районысо «;жара» газетышкат возкален шогенам, санденак вараже райгазетын редакторжо 1982 ийыште ялозанлык отделыш корреспондентланат нале. Умбакыже ача-ава шулдыр йымач лекмеке шкежат «Ончыко» журналым эреак наледен шогенам. Эсогыл Чукоткышто илыме годымат 2004 ий гычак эре подпискым ыштенам. Лач пытартыш жапыште гына, 2015 ий гыч, почто начарын кошташ т;;але, а вес ийынже «Ончыкылан» подпискым ыштышым гынат, кок-кум номер веле миен шуо, сандене Марий книга издательстве директор Юрий Ильич Соловьев журналын электрон вариантшым колтылеш ыле.
«Ончыко» — марий мер сотын да сылнымутын воштончышыжо» манмаште, литератур илыш кеч-кунамат, ожнат, таушташ гына кодеш, кызытат, «Ончыко» журнал йыр шолын шоген да шога. Писатель, журналист-влакым веле огыл, т;;алше автор-шамычымат возаш содыки але таратен кертешак. Вес могырымжо тыгодымак чаманаш верештеш, кызыт тачысе илыш нерген келге да кумдан прозышто роман, повесть але поэзийыште поэме семын возымо произведений марий литературышто уке гаяк. Арам огыл дыр сылнымутышто прозым неле артиллерий манын л;мденыт. Т;; шот дене лач прозо гоч кызытсе сылнымутын могай улмыжым да литературышто могай верым айлымыжым аклат. Лач тудо мер сотын (общественный илышын) социально-психологический вашталтышыжым, моло жанр дене та;астарымаште, утларак кумдан да келгын почын ончыктен кертеш.
Мыйын шонымаште, чумыр марий калыкын эн т;; литератур изданийжым - «Ончыко» журналым — илыш в;дшорым, пагыт кышам лончылышо да виктарыше юзо вий дене та;астараш лиеш. Тудо литератур произведенийла гоч чыла шерга, чыла почеш. Икманаш, «Ончыко» журнал марий калык илыме мланде да шочмо-кушмо калык дене тачысе кечын п;тынек, манаш лиеш, иксемын ш;ла. Тидланже мыланна автор йолташна-влакат чот полшен шогат.