Мая першая нелюбоу. Частка першая

Мая першая нелюбоў. Частка першая

Псіхолагі і псіхааналітыкі сцвярджаюць, што ўсе дарослыя комплексы “родам з дзяцінства”. Мой першы ў жыцці комплекс-нелюбоў – чарніцы.

 Унікальны падарунак беларускіх лясоў і балот – чарніцы, маюць цудоўныя смакавыя якасці і лячэбныя ўласцівасці. Народная мудрасць зацвярджае: “Там, дзе ядуць чарніцы і суніцы, лекарам рабіць няма чаго”.
 
У шасцідзясятыя гады дваццатага стагоддзя збор ягад быў дадатковай грашовай падмогай для нашай шматдзетнай сям’і. У ягадны сезон мама сыходзіла на працу, а тры дачкі – у нарыхтоўчую экспедыцыю, узяўшы з сабой эмаляванае вядро, пітную ваду і сціплы абед-перакус.
 
Дзеці заўсёды былі пад наглядам дарослых. Суседка, Кацярына Іванаўна Белкіна, добра ведала ўраджайныя чарнічныя месцы і заўсёды брала нас з сабой. Асвоіўшы бліжэйшыя лясы, каманда зборшчыкаў паступова паглыблялася ў запаведныя хваёвыя бары. Плануючы заўтрашні паход за ягадамі, Кацярына Іванаўна казала:

— Тут ужо ўся чарнiца выбраная, заўтра пойдзем далей, да чырвонага слупа! (У дадзеным кантэксце “чырвоныя слупы” – разметка кіламетражу жвіровых і прасёлкавых дарог у шасцідзясятыя гады мінулага сталецця – заўв. аўт.).

“Чырвоны слуп” размяшчаўся на адлегласці прыкладна васьмі кіламетраў ад пасёлка. Па ранішняй прахалодзе дабіраліся да месца, “разбівалі лагер”, складалі сваю няхітрую маёмасць і браліся за працу.

Збор чарніцы – ручная праца. У тым сэнсе, што мы ніколі не карысталіся “грабалкамі” – вырабленымі саматужным спосабам прыстасаваннямі, якія варварскі здымаюць-здзіраюць з нізкарослага чарнічнага хмызнячка ягады разам з лісцем і наносяць непапраўную шкоду плантацыям.

 Ранішні настрой старэйшай сястры Марыі перад ягадным паходам вымушаў жадаць лепшага. Яна раздражнялася з найменшай нагоды і адмаўлялася ад сняданку.
А аднойчы прызналася малодшым сёстрам у сапраўдных прычынах свайго дрэннага ранішняга настрою:

– Ягады збіраць – гэта яшчэ паўбяды, а як уяўлю, што назад трэба будзе несці поўнае вядро, так кепска становіцца! Перакладаеш ношу з адной рукі ў іншую, потым на плячо вядро паставіш. Яшчэ горш: металічны рубчык дна прама ў цела ўпіваецца! Здаецца, кінула б пасярод лесу гэты цяжар, ды і пайшла б улегцы!

 Першыя тры-чатыры гадзіны працавалі ахвотна. Зборшчыцы разважалі, на якія патрэбы будуць зрасходаваны грошы, атрыманыя ад здачы чарніц нарыхтоўшчыку (уся сабраная ў чэрвені-ліпені ягада за бясцэнак здавалася ў нарыхтоўчую кантору; жнівеньская, спелая і салодкая, прызначалася для хатніх нарыхтовак – сушкі і прыгатавання варэння – заўв. аўт.).
 
У нашай сям’і пытанне выдаткавання “ягадных” грошай не абмяркоўвалася, усё заробленае трацілася на падрыхтоўку да школы. Набываліся сшыткі, ручкі, алоўкі, партфелі, школьнае аддзенне і абутак. Калі год выдаваўся багатым на дары прыроды, мама, сямейны міністр фінансаў, адыходзіла ад “абавязковай” школьнай праграмы і купляла дзяўчынкам абноўкі.
 
Збіраючы чарніцы, дарослыя жанчыны спявалі невядомыя дзецям старадаўнія, напеўна-цягучыя беларускія песні. Лепшай лічылася выканаўца, якая ўмела доўга, на адной ноце, цягнуць фонавую мелодыю.

Разагнуўшыся над абсыпанай чарніцамі купінай, Кацярына Іванаўна зацягвала тужлівую песню аб горкім лёсе беларускай прыгажуні без пасага, сілком выдадзенай замуж за нялюбага, старога і прагнага багацея.
 
На секунду перапыніўшыся, скорагаворкай выпальвала:

— Адводзь, Лiза, хутчэй адводзь!

Ліза, Лізавета Паўлаўна Курачкіна, прыняўшы вертыкальнае становішча, пачынала “адводзіць” – выконваць сваю пеўчую партыю. Праспяваўшы ва ўнісон з ёй некалькі радкоў народнай песні, Кацярына Іванаўна прымалася за збор чарніц; яе сяброўка з захапленнем працягвала апавяданне аб спрадвечным мезальянсе. У сюжэтную лінію сказання спявачка арганічна ўплятала працяглыя матывы, якія выклікалі ў слухачоў спачуванне да гаротнай ахвяры мужчынскага самавольства. 

А цётка Каця ў гэты час брала ягаду! Да моманту непазбежнага ў падобных былінах трагічнаму фіналу – самагубству (патапленню) бяспраўнай беларускай жанчыны, у зборшчыцы ўжо была поўная “набірачка” (невялікая ёмістасць адвольнага аб’ёму, часцей за ўсё – літровыя слоікі, падвешаныя на таліі зборшчыка ягад, беларускі дыялект – заўв. аўт.).

Цётка Ліза, “пераможца лакальнага лясного пеўчага конкурсу”, усё яшчэ знаходзілася ў становішчы “стоячы”. Спусціўшыся з музычных вышынь на зямлю, працягнула збіраць ягады.

Тым часам цётка Каця адпраўлялася да лагера – высыпаць сабраныя чарніцы ў вядро. Лізавета Паўлаўна, зірнуўшы на свой пусты літровы слоік, у сэрцах казала:

— I зноў ты, мяне, Каця, падманула! “Адводзь, Лiза, хутчэй адводзь!” – перадражніла суседку спявачка.

Працягвая збор ягад, заключала з дрэнна прыхаванай крыўдай:

— Самi спявайце, такiе разумныя, я больш не жадаю!

 На наступны дзень чарнічна-пеўчая гісторыя паўтаралася.

 Да поўдня сонца падымалася высока, надакучных пісклівых камароў змянілі авадзені-крывасмокі. Багун балотны моцным раздражняльным пахам нагадваў пра сваё існаванне няпрошаным гасцям, якія бесцырымонна ўварваліся на яго тэрыторыю. Мы з Марыяй нейтральна ставіліся да паху балотнага рададэндрону; сярэдняя ж сястра Таццяна часткова губляла працаздольнасць з-за ўпартага галоўнога болю.

І ўвесь ягадны сезон, амаль па Ралане Быкаве, былі доўгія-доўгія летнія дні… Знясільваючыя, гарачыя… Прынесеная з сабой у шкляных бутылках вада хутка заканчвалася; крыніцай вільгаці для аднаўлення воднага баланса арганізма служылі ягады.

Замурзаныя, са слядамі чарніцы на твары і сінімі рукамі, ягаднікі вярталіся дадому да вызначанага часу; трэба было аднесці чарніцы нарыхтоўшчыку да заканчэння яго працоўнага дня.

Прывёўшы дадому малодшых сясцёр, Марыя адпраўлялася ў прыёмны пункт нарыхтоўчай канторы; мы ж з Таняй прагна пілі з вядра смачную халодную ваду з глыбокага калодзежа.

Пасля кароткага адпачынку і аднаўлення водна-электралітнай раўнавагі да Таццяны вярталася ўласцівае ёй пачуццё гумару.

Прысеўшы на лавачку ганка і назіраючы за маім прагным піццём калодзежнай вады ў другі падход да вядра, задуменна прамовіла:

– І каго ж гэта ты, Нэлька, мне нагадваеш? Хто так захоплена, як ты, не заўважаючы навакольнага света, наталяе смагу?

 Таццяна заўсёды шмат чытала; яе багаты слоўнікавы запас дазваляў бездакорна сфармуляваць выказванне, якое адпавядала вызначанаму моманту. За гэтую якасць яе, выдатна паспяваючую па ўсіх школьных прадметах, мякка кажучы, недалюблівалі настаўнікі, якія мелі ў сваім лексіконе толькі мінімум слов і выразаў, неабходных для немудрагелістага выкладання навучальнага прадмета.

– А, успомніла! Гэтак п’е ваду наша карова Лыска, вярнуўшыся з пашы! Свет перастае для яе існаваць: ні авадзені, ні сляпні не могуць адарваць яе ад захапляльнага занятку! – “ахінула” Таццяну.

Фыркнуўшы, я спыняла “вадапой” і сыходзіла ад калодзежа.

Працяг http://proza.ru/2026/07/20/774