Абик тылла зяхIматчи
Ил заманаличибад бехIбихьили, наб гьанбиркур: нушала азбарлаб ца халаси цIуба гъезла бегI хя бири. Ил дебали халаси хя биэс гIягIнисири: нуша, хъяшни, бархIехъ кигьмала хIенкьличил дукирад хъули чардулхъухIели, дубурличирад къадани дашуси катруглизир ил хяличи эмхIечиван мурдадирутири. Хяличи мурдабиэс хIебикибти дила зиланти халати кигьмачи мурдабирутири. Къадалабси хIеркIличи даайчи. Илар нуша «урчачирад» уряхIихъутири. ХIеркIличир шинни дужибти кигьмала хIенкь итил дубурла бяхIлизибси дякькад лагбяхI хъули батбирхьусири. Илдас гIергъи дашули — нушара ит цIуба хяра.
Дургъбазивад чарухъунси дила дудеш колхозла мазала хала букIун вири ва хъулив дебали камли къаршивиркусири. Нушачил ца юртлизиб хIербирули бири дургъбазив къел-хIерзи агарли веткахъибси дудешла узикьар Хасбулатла хъалибаргра: хьунулра ца уршира. Ил урши нуйчив верхIел дус халасири ва наб дила халал узиван вилзусири. Илала нешли ну варкьибси нешличибра халаси къуллукъбирули рири наб. Дебали динничи чекаризурси адам рири ил: гьар бархIи Кьуръайзирад аятуна ручIи.
Даргала фольклорлизирад дахъал хабуртира хIябкубтира дали ХIясанкьадила Бикани (или бикIи ил пергер хьунул адамлис). Нуни Бикани дучIути хIябкубти тетрадунази лукIули вираси. Нуни бурес вирусра, илини набзир литератураличи диги адикьурти сари илира. ЦархIилтазирад ил декIаррулхъули рири сунени чебаибси ва бакьибси хъумхIертниличирлира. 1919 ибил дуслизиб, Хайдакьла ва Къаякентла районтала шими чедидяхъили, Дагъистайзибра машгьурти ярагъла устнала ши Хъярбуклизи аркьуси Деникинна къазакъунала отряд, нушала шила удибси хIеркIла къаданибад бикили, лаг арбякьунсири рикIули, бурули рири Бикани. «Урухдиубти нуша диштIа рурсби гунерлизи дигIяндикибтири, - рикIи Бика, - амма илди нушала шилизи ахIебацIиб».
Нуша кIидехIелра ца хъалибаргван хIердирутири. Ил бухъна хяра нушала цахIнабси юртла къараул сабри. Ил, селизилра хIебигьи, сунес дигна башахъес батурси азадси хя сабри. Дергълизив алхунси Хасбулатла усангла хя сабри ил. Ил хя чинабад дакIубухъунсирил ва сен нушала азбарлаб хIербирусирил дудешли тамашала хабар бурибсири, ну халаваибхIели. Ил хабар нуни дудешли бурибси тяхIярли, селра барсхIебарили, хIушабра гьалабирхьулра…
Дергълис гьалабси дусла дуцIрумлизиб, ярга нушачи баили, нушала мазала бригада Урхъла гIелабси дубурличи, Рутулла районна ванзаличи, букес чебуркъуб. Илар дирутири дуцIрум нушала колхозла маза дуки дикути мер-муса. Илабси нушала дубурличи урчиличив мурдали хIябэсил бархIи виусири, мазала хIункьри ила даэс гьатIира дахъхIи кавлутири. Нуша ила дашуси гьунчир дахъал ахъти дубурти лерти сари. Ца гьунчибси дубура бархьбатурли, итил шайчи маза даахъес гIягIнисири. Амма гьамадли ахIен ил дубурла сирт (перевал) ахъес. ХIерила замана сягIят вецIну кIира дикайчи ил дубурличирад мазала хIункьри шулумдатес далкьхIеахIелри, гIергъила бархIилис тIашдизес чевкъусири: хIерила гIергъи дубурличиб бурям булхъуси саби, цIяббируси саби ва дебали бугIярбируси саби, мажахIят, вири иларад маза шулумдатес.
Рутулла районнизибси нушала дубурла мякьлар Катрух бикIути кIел ши дири: Чедибси Катрух ва Удибси Катрух. Чедибси Катрух булугунала ши саби, Удибси Катрух – азербайджантала. Удибси Катрухличи хIербикIуси дубурла бяхIличиб нушала колхозла мазала ца бригада бирусири. Ил шилизив нушала Насрулла бикIуси гIяхIялра левсири. Нушала декь, зе, шилизи ардухес гIягIнити мазала нусили дицIибти тIагьни, делгьунти ва дебкIибти мазала гулби илала юртлизир далтутири. Илаб нушала биштIаси склад бирусири.
Гьар мурталраван, июньна бехIбихьудличиб нушала бригада ил дубурличи баиб. Бригадала хала букIун дила узикьар Шихшала Хасбулат сайри. Урчила лутIи-гIябул асес гIягIнибикалри, хала букIун яра ну урчиличи мурдали рутулланти хIербируси Ихрек бикIуси шилизи дашутири (цархIилти алавчарти шимазив мегьла уста вируси ахIенри).
Гьачам Ихреклизивси нушала КьурбанбяхIяммад бикIуси гIяхIяйчи архIяли вякьунси Хасбулатли азбарлаб чумал бархIи диубти, нешла бурхIелизи дасунти кецIнала бекIа чебаили сай.
— ХIера, Хасбулат, декIарбара ишдазибад хIед ца кецIа. Бахъ цIакьси сабну ишдала неш, пашманхIейруд, — викIули сай гIяхIял.
Хасбулат кецIнала бекIализиб бегIла чедибси ца цIуба кецIачи гIяхIцадхIи хIерикIули кали сай. ГIур неш-хялис кьацIла бутIара бедили, касили някълизи, ит цIуба кецIа сунела узби-рузбала уди дигIянбарили сай. Камси замана дикили хIерикIулигу: лерилра кецIни ита-иша къуждарили бекIализибад чеди дурабухъи, ил кецIа нешла утIилизи бархили. Кисализибад касили бугаси хъярбукан устали барибси биштIаси мутIрус, Хасбулатли хабарра агарли ил кецIала лихIби ва къуйрухъ чердяхъили сай.
— ХIера ихди хIерзира, КьурбанбяхIяммад, ца баз дикила, иш кецIа арбукес магарычра нура хIечи лявкьяс, - викIули сай ил гIяхIяйзи.
Июль базла бехIбихьудлизиб Хасбулатли ил кецIа усанглизи сабукиб. Камси замана хала букIуй ил цархIилти хуразибад декIарли балхули калун. Нуша дубуртачирад диркьаличи аркьуси замана баибхIейс, хIябал баз биубси кецIазибад жагаси ва духуси жагьил хя бетаур. Усанглизирти бегIлара багьадурти ва халати хурачилра ил бусягIят абирки, сунени балуси тяхIярли къалмагъар дехIдирхьи. Ил багьандан бурги Хасбулатли илис Абик (абиркан, къалмагъар диран) бихьибсира.
Ит замана нушачирад Ногъайла авлахъуначи мазала хIункьри дашахъули дикутири. Илди авцIали бархIицадхIи гьунчир кавлутири. Гьунчиб Абик гьатIира халабаиб. Ахирра баиб нушала игит Бакресла мер-мусаличибси Ногъайла чIянкI авлахъличи. Илар дирутири нушала ва Кулила районтала колхозунала хъарахъуни.
Дубуртазив гьаргси заклиув усули бурсикайубси хала букIун Хасбулатли цацахIели, чебушили варгьира ва кIапIбуцили Абикра, мазали бицIибси чялила духIнар (кошарализир) дугурби дуркIутири. БугIярси янила дуги гушдиубли авдикIути буцIала къаралдлуми дяхIила цIубдешлизир дакIудухъалри, халати хури, къушани-алав дуцIдикIули, гъямдикIутири. Хурани илкьяйдали бецI маза лерихIи гъамбиахъес хI****ти. Сунела хIехарадешли урехи хIебалуси кецIа Абик биалли илди къаралдлуми лерихIи бетухъес къайгъилизиб бири. Гьанналис илини мякьлаб бецI чебаибси ахIенри, ва ил сунес дебали урехила биъни балули хIебииши. БуцIачил абикес къайгъназибси кецIа Хасбулатли буцили тIашиусири. Ил багьандан сайри ил, цархIилти букIуниван хъа ухIна кахIейхьи, дура калхьусира.
Мукьара хъямбарес пикрили, чялурби-алав дашути чумра хас (енот) гIянддакIиб ит дус жагьил хяли.
1940-1941-ибти дусмала яни Абикли Ногъайла авлахъличир деркIиб. Май базла бехIбихьудлизир, гьар мурталраван, Дагъиста колхозунала мазала хIункьри Ногъайла авлахъуначирад дубуртазир дуцIрум деркIес гьайдиуб. Илдачил дарх Дахадаевла районна Кировла у бихуси колхозла мазала хIябал бригадара.
ШалкIайла (Терекла) гумиличибад хIеркIлизи удихIебикесу итхIели нушала Абик. Мазала хIенкьла дублаб гумиличибад башуси Абик, селисрил урухдиубли дуцIдухъунти мазали къужбарили, гумиличибад шиннизи кабикиб. Ну сунела мякьлав къаршихIейкибси виасри, дила куртIикIес хI****уси узикьар Хасбулат палтарчевли хя берцахъес Тереклизи тIяхIулхъусири. ГьанхIебикиб бургар илис итхIели, бекIлил чехIеибси байхъала дус виубси урши шилизив сунечи хIерли виъни.
Камси заманали Абик хIеркIла итил шайчиб багьарибиуб. Нуша ила даибхIели, пяхIдарили гъезбазирти шинра сабира, ил нушачибяхI дуцIбухъун. ХIеркIлизибад мицIирли дурабухъи, сунечибяхI дуцIбухъунси Абик чебаибси дила узикьар дунъяла мас сунес бедибхIеливан разивиуб ва, кIелра някъли кецIа ахъбуцили, илала андаличи байикун.
ГIядат хIясибли, диркьаличир кIакIрумачи ва гъаргличи къаршили дарма дарили, колхозла мазала хIункьри ца-чумал бархIили ши-алавти мер-мусаличир далтути сари. ИлхIели, букIуни хъули бархьили, шила жагьилтани илди дукира дикути сари ва дугели илдас къараулра бируси саби. БукIуни биалли хIерейс маза дирзес усанг лебихIи башути саби.
Шилизи даила цаибил бархIи Хасбулатра нура, мазара дирзили, Хасбулатла ухъна дудеш Шихшас ва дила нешлис кIантIиси нусира касили, хъули дукьес далкьаурра.
Урчачи мурдадиубхIели, «гьари Абикра дила уршиличил тянишбирис» викIули, Хасбулатли жагьил хя жибариб.
Наб гьанбиркур: итхIели хъули дакIибхIели, азбарлав сирилавси Хасбулатла урегал баз виубси урши Абикли кIина-хIяйна лямварибсири. Багьур бургар илини сирилавси дурхIя сунес дунъяличив бегIлара дигуси адамла урши виъни. «ГIела!» викIули, уршила хала дудеш Шихшани, жагьил хялис тIерхьа гьакIбариб. Дебали хIейгибизурли ухъна Шихшала хIянчи, Абик иличи вайтIа хIербизурсири: гьалаб Абиклизи чилилра ахъли вявъибси ахIенри. 1941 ибил дусла июньна цаибти бурхIни сарри илди.
Ит дус нушала бригада Агъулла районна Буркехен шила мякьлабси Гъургъа бекIла дубурличи букибсири. Ил мерла удибси Дахадаевла районна ГIяштила, Дирбагъла ва Кьункьила чедибси ванзалис муиранти Гамарда бикIар. ДуцIрумлизир илар нушала районна дахъал колхозунала мазала хIункьри дирути сари. Илдала складунира ГIяштир дирутири.
Нушала колхозла складуни Къаяхъали ва Бегахъали бикIути Булкъякнила (Буркехен) шилизибти гIяхIлачир дири. Къаяла Хасбулатла дудешла у бихуси Шихша бикIуси уршира вири. ХалаваибхIели, ил гIяхIси кьисла уста ветаур. Нушала биштIаси хъулирти шкафуни илини дарибти сари. Узби Бигаевхъали, хIунира балули ургуд, Дагъистайзиб хабардерхурти адамти саби, Мурад.
Агъулла районнизибси нушала дубурлис Гъургъа бекI бикIар. Чили-биалра аргъес асубирар, «Гъургъа бекI» гъургъа къаркъала бекI (Къаркъала дубура) тяхIярлира. Нуни бални хIясибли, «Гъургъа бекI» гъургъашин ибси девлизибад бетаурси саби: ил дубурла чедибси зак имцIаливан гъургъашинна рангла, хьанцIли гъурша бируси саби. Тамашала къукъу-рямкьярла чяхI-заб дирар илар дуцIрумла замана.
ИтхIели нушала Абикличила лебилра Агъулла районнизир хабардерхуртири. Тамашала журали жагаси хя бетаур Абик. Халати гIемсначилси хамха, бягIуси бекI, къантIа бяхI, циила гьалабяхI бакIибси анда, мурхьли кадатурти, журуга хIулби ва кьак бицIибти цIуба цулби, къантIа, бабза хъяб ва бягIуси михъири, ахъти кьяшми ва багьласи, уктемси башри… Гьарли-марли Кавказла буцIи гIянддикIуси хя.
Мазала дурзамтачил дашути хуразиб, гьанналис саби биштIали биубхьар, къалмакъарлисра илини балтуси хя хIебири. «Ишини азир мазала дурзам ца суненицун хIербиру», «урчила мурда булан ябуличивад увяхIису» бикIули бири букIуни Абиклис. Гьари ил хяла игитдешличила ца анцIбукьра гьанбуршис нуни хIед.
Ца дуцIрумла дуги Гъургъа бекIличир, тIякьярбикIахъули ва лямцIбикIахъули зак, дахъал чяхI-заб дарибтири. Илдигъунти чяхI-заб дубуртазирра камли дирути сари. Урухдиубти даршалцад мазала хIенкь, кIел азир мазала дурзамлизибад къяббердили, усанг лебси мерличибад гьайбиубли, цIябдешлизиб пяхIли беткахъибсири. Мазаличил барх Абикра. Нуша, хIябал букIун, кIел букIунра хурира усанглаб батурли, мазалигIир къяйцI дурадухъунра. Чуйнара ласбарира нушани ит дуги Гамардала дубура. ЧIянкIли гIелабси бархIи савли, колхозла мазала хIенкь Кьункьила шиличи хIербикIуси, ахъси дубурличиб баргибсири. Абикли мазаличи гъамиахъес чилра валтули ахIенри, нуша дархли. Нушайчив камси кьанни ила вакIибси Хасбулат Абикли, гьалаб башули, сунес гIергъи арукиб. Нушара илдас гIергъи гьайдиубра. ГIяштила къаданибси хIеркIличи даэс даршлим шуцIали-кIидарш метр лералли, хIердикIулрагу: гIяндбушили бебкIибси эмхIецада бецI. Лерилра тамашадиубтири ил анцIбукьличи. Секьяйда кабушиба дус биубси хяли илцадра халаси бецI?! Хасбулатли, «бурушлис кьадин убуршес» викIули, бусягIят бецIла гули чеббердибсири. Илдигъунти гIурра чумал анцIбукь кадикиб ил дус Гъургъа бекIличир нушала Абикличил: лерилра гьандушесра хIейрар.
Июньна 22-личиб бехIбихьиб дергъ. Нушала чебяхIси улкала халкь, чула хъархIерагардеш батахъес багьандан, душмайчи къаршили дурабухъун. Илдала къяяназиб – дагъистанлантира. Камси заманали букIунира дергълизи арбикес бехIбихьиб. Хасбулатра, нура ва дила гъамси юлдаш Бабала ГIямарра итхIели хIябцIа-хIябцIали дус диублири. Нушайчив вецIал дусла халалри дила цархIил узикьар ПачяхIла Муса (илра нушала колхозла хала букIун вирусири). Август базличир Кировла у бихуси колхозла букIуназирад авалра нуша бегI гьалар дергълизи ардукибтири.
Дахадаевла районна цархIилти шимазибадти нушагъунти букIунала ва хIенкьулабала халаси отряд хьурали башули баибсири Мамедкъалализи. Савли нуша чедатурра поездла дех бихути вагонтачи, ва гьайбиуб эшелон МяхIячкъалализибяхI.
Хасбулатли шилизиб гьаялизи бигьи батурси Абик, цулбани кьисбариб бургар гьая, батбухъи, Къаякентла районнизи нуша даибхIейс поездлис гIеббаибсири. Ил чебаибхIели, Хасбулат поездличивад тIяхIулхъули хIилхIи калун. Поездличибад тIяхIбухъунти дезертиртази халбирути саби дикIули, нушани ил тIяхIухъахъес хIетурра. ИлхIели Хасбулатли кисалабад дурасиб дубуртазиб ца геологли касибси сунелара биштIаси Абиклара сурат ва, гIяшбуцили бекIра сайра, вахъхIи иличи хIерикIули калун.
Амма нуша-ургаб гIярмиялизиб къулукъбарес хIейгули гIелумбилзантира лебли уббухъун. «Валлагь, Ахъушала районна Усишала шилизи баили немцуни леб, Гитлерлис усишантани хIядурбарили саби мургьи-арцла гили-кьабталичилси цIуба урчи» бикIули, чилирил хабардерхахъурлири. Нуша лерси вагоннизирра дигIяна-гIяшли илди гъай дикьулри. Илдачи бирхаэсти нушала ургабра ахъиб, ва, поезд Къаякентлизи биухIели, поездличибад тIяхIбашутира биуб (мякьлар нушала районна шимала хъарахъуни лерти сари). Дила халал узикьар Муса мякьлав хIейалри, тIяхIухъи, къачагъ ветарусири нура. «Нуша алкIухIели белкIунси ахIи, нушачи цархIил селра лябкьуси ахIен. Ца Аллагьли сари нушаб гIямру лугутира, илди керисутира. ВатIа хъархIерагардеш батахъес нушала чебла саби, кайили хIела мерличив уэн» викIули, ну Мусани тIяхIухъахъес хIетурра. Чумал нугъунти цархIилти тIяхIбухъес хIядурбиубтира, Мусала гъайличи лехIбизурли, тIяхIхIебухъи калунтири. Поездличибад тIяхIбухъи, къачагъберхуртала кьисмат сегъунарил, хIунира балад, дила дурхIя.
МяхIячкъалализи даибхIели, поезд тIашаили, нуша чумал бархIи иларра калунра. ИлхIели цархIил отрядличил бакIибти гIурра чумал нушала колхозла букIун нушаб гIеббаиб: ГIябдулкарим, Адайла ХIяжи ва цархIилти. «Хасбулатла мазала бригадалис СултIан БяхIмудов хала букIунни катур, Мусала мерличи – Абила ГIябдуллабек катур. Нушаб кьадин букIунна хIянчи дарахъес шилизибад жагьил дурхIни дубурличи бархьиб: Къингуйла ГIяли, Къарила Сулайбан, Шагь Рабазан, Герман МяхIяммад, ХIямзала Мамма, Игир ХIяжи, ЧIянкIала СалихI ва цархIилти. Мазала дурзамтачил калун ХIяттала СалихI, МяхIяммадла Кьурбан, Дарсам Кьади ва чумал цархIилтира», — бурибсири нушази ГIябдулкаримли.
Нушара дергълизи дархьли хIедукили, гьаланачир дяркъес бикIули, улкала востокла шайчи, Дальний Востоклизи, дукибтири. Или барни бархьсира сабри. Нушала ургаб бахъал лебри урус мез камли далутира бекIлил хIедалутира. Лебри бучIес ва лукIес хI****утира. Нура илдала лугIилизивад ца сайри. Гьайгьайрагу, гьаланачир нуша дяркъес, урус мезличи бурсидарес гIягIнитири. Наб гьанбиркур, дявила командаби садерхахъурли дирахъес или, командиртани халаси балагь кайули багьуди агарти нушачи.
«Тяжело в учении – легко в бою», — билзахъули вири ца старший лейтенант казахли. «Рахли иш нушаб дергълизив къаршиикалли, итав нушани бекIирехIе», — дикIули дирахIери илис Бабала ГIямарра нура. КIинайс наб ил казах къаршихIейкиб, викили виаллира, илис ну баркалла викIаси ургус: къияндикибхIели, чуйнара гIягIнидикиб наб ит казахли дагьахъурти. Дергълизив ну гьаланачив пулеметличив кIиибил номерли вираси, гIур, дила вархкьяна кавшила, цаибил номерли. Дебали дархьтили урдухъун наб баягъи ит казахла гъай: «Тяжело в учении — легко в бою».
1945 ибил дусла гьала хIебла ца бархIи ну декIли вяхъира. Калунра госпитальлизивра, гIур хъули вархьира. Аракайубси ну дила частьлизи чархIевхъи левай, дергъ таманбиуб. Къяна хIебурисра: дергъ таманбиъниличи ну дебали разиикира, авал дусцадхIи окопуназив дебали вамсурси дила гIурра ила чарухъес я иштяхI, я гьунар аги.
Дявлизиб алхи, хъули чархIебухъун гъану гехIра дила шан. Илдала лугIилизиб кIелра дила узикьарра: ПачяхIла Муса ва Шихшала Хасбулат. Дергъли дебали панабарибси улкала даража ахъбуцес багьандан, наб илдас кьадинра узес гIягIнисири.
Арали чарухъун дила юлдаш МутIалипла ГIямарра. Ца бархIи нуша кIелра дарх колхозла председательли сунечи тIалабдарира ва хъардариб нушачи хала букIунала хIянчи. «ХIуни, — викIар набзи ГIямарла Якьуп, — бурцид Шихшала Хасбулатла бригада. Ил бригадала хала букIун вируси СултIан мицIираг адилкьнила шайчивси дила заместительли калтулра. ХIед, ГIямар, алкIахъехIе нушани сагаси бригада. ХIуша дергълизирхIелира нушала колхозла маза дахъдикIутири. ЖагIялал хIуша кIелра урчачи мурдали Урхъла гIеларти нушала дубуртачи дашеная».
Председательла буйрухъ хIясибли, гьайбарира нушани Рутулла районнизи. Сагали чедаира авал дус гьалар дархьдатурти, нушала уркIбас ахIерти мер-муса. Дужира вецIал-гъал урунжла шинни. Чебаира нушала гIяхIли. Нушаван дявилизивад мицIирли чарухъири Ихреклизивадси дила гъамси юлдаш ва гIяхIял КьурбанбяхIяммадра. Нушара мицIирли диъниличи разивиубси, илини учибяхъиб сунечи лебилра нушани балути юлдашуни. Разидешла мявализиб гьанбушира нушани дергълизибад чархIебухъунти узи-урши: Муса, Хасбулат ва цархIилти.
Абик Хасбулатла дурзамла усанглаб биъни нуни балулри. Ихреклантани бурни хIясибли, дявти дехIдихьибси дус чула шила ургубализиб кIина-хIяйна цIуба жагьил хя дакIубухъи буилри. «Гьаннара леб, бикIар, хIушала дубурла икIабяхI дебали халаси цIуба хя. Нушала районнизирти лерилра буцIи икIини гIянддакIили сари, бикIар. ХI****ас, сабив ил Хасбулатла Абик, ахIену. Дила хъалибаргли бурни хIясибли, ну дергълизивхIели, хIушала усанглавад нушачи цалра букIун хьуравиубли ахIен. Рахли ит набчибад Хасбулатли букибси кецIа биалли икI хабарла цIуба хя, багьи, Ражаб, икIала дудеш бецI биэсра асубирар: икIала неш гIяхIцадхIи дубуртазиб дугIли калунсири», — викIар гIяхIял, нуша гьунирдалтули. Амма нуни гIяхIялла гъай пикрилизи кахIесира, сенкIун нушала Абиклизиб бецIличи мешуси селра аги, чIянкIли ца декIси хIулбала хIер ахIи. Рахли камтилра бецIла хIи сунезир диалри, илцадра буцIачи гьими бирусирив гьатIи илизиб? Ил умути хIила бегI дагъистанлан буцIи гIянддикIан хя сабри (чистокровный дагестанский волкодав).
Шилизирад дурадухъи хIябэсил бархIи бархIехъ даира СултIа бригада лебихIи. ХIердикIулрагу, дуцIли нушачибяхI лябкьуси усангла цIуба хурала хIенкь. Илдас гIяхIцад гьалаб башулри, уктемли кайцIули кьяшмира сабира, жагьси, бугъацада хя. Ну бусягIят урчиличивад увяхIяхъира ва, илис гьунивиули, гьалавяхI дуцIухъунра. ГIеларти кьяшмачи тIашбизурли, Абик набчи хъябруцбикиб (хяла бухъяндеш дила ахъдешличил цуглири) ва кIина-хIяйна дила дяхI лямдариб. Нунира ил, «нушала Абик, нушала Абик» викIули, кIелра някъли кIапIбуцира. Дила хIулбазирад биса дашесдииб. ГIур хя ГIямарличира хIербизур, шайчи арбякьун, гьаларти кьяшмачи бекI кабихьили, хIулби чедуциб ва цIумбухъун. Савли кьарла арличибад аръа маркаван, хяла хIулбазирад нургъби гердухъун. Илди сунела вегI нушачил агнила гIядабдешла бисари. «Ну дергълизив кали, Хасбулат чарухъунси виалри, гIяхIсири»,— бакIиб дила уркIилизи пикри.
Нуни СултIайзи Якьупла кагъар бедира. Председательла буйрухъ хIясибли, илини мазала кIел бригадализирад хIябал бригада акIахъуб ва ГIямар хала букIуй катур.
БукIунани бурни хIясибли, дахъал къиянти чедуркъили дуилри авал дус гьалаб нушани Къаякентла районнизиб уббатурси хяличи. Дергъла цаибил дусла гIебшнилизиб, дебали чIукьабиубли, куцагарбиубси цIуба хя Къараногъайлизибси нушала усанглизиб сабил багьарбиуб, бикIар. Султай ил, бусягIят багьурли, магьбарили, лявбарили сай. «Иш нушала Хасбулатла хя саби, Абик саби. Нушала игъбар саби иш сунела усанглизи чарбухъни: ишини ца сунени мазала хIенкь хIербируси саби. Вари, дурхIни, ишичи ахъли тIама мадиридая. Камси заманали ишини хIушаб, дубурличир дугели авлахъличир гузетличирхIели удуршес, буцIала гулби пешкешдирути сари. Вари, вари. Пикрилизи касая нуни дурути», — викIи, бикIар, хала букIун жагьил букIунази (школала дусмала дурхIни сабри илди лебилра, дергълизи арбукибти букIунас кьадин маза адикьахъес бархьибти).
Усангла цархIилти хурани (иличи чина чедухъеса) Абик чебаибмадан багьур, бикIар, ва, къуйрукъуни кьяшмау дигIяндарили, илис лявдухъун.
Ит дусла янилизир Абикли колхозла лебилра букIунас гулби даэсцад буцIи гIянддакIиб. Къараногъайла авлахъличиб, гуржнала хъарахъуначи баайчи, «буцIи гIянддикIан хяличила» хабардерхуртири. Нушала хъарахълизи ил чебаэс адамти башесбииб. ЦабехIти хIябал кигьалис, итдилти шел кигьалис, вецIал кигьалис бархли, Абик бехIсурбарахъес тиладибикIути ахъиб. «Юх, хIелугасра. Абик дергълизив ургъуси Шихшала Хасбулатла хя сабину, хIелугасра», — гьариллизи ца жаваб сабри хала букIун СултIай лугуси. «Ца бархIи, ца урчиличи мурдали, итил айгъир урчи гьарбуцили, хIекIесу Гулала районна Гьарун СягIидовла у бихуси колхозла председатель (ДАССР-ла ХIурматла Уркьуйзи у белкIунси колхоз сабри ил). Нуни илала у хъумкартурра. Илини хялис бехIсурли гьарбуцибси урчи балтулри, — викIар Султан. — Ургъанна мас бицес асубирусив? АбиккIун Хасбулатла хя сабри. Нуни хIела гIяхIял булеги викIусира хIебарира, Ражаб».
Селисалра бехIсурли хя хIелугниличи шакбикибхIели, цацабехIтани кьасбариб ил бигIес. Амма чилалра ил хьулра бетхIеберхур: аргъиб бургар илдани, ил сунела усанглаб ахIи хIебуъни. Пикрибухъи, аргъиб бургар гIурра, чули бируси балкIа биънира: Абикли, Бакресла мер-мусализиртицун ахIи, лебталалра хъарахъуначи дашути буцIи кадуршулри.
БукIунала хурас халаси-декIар къуллукъра гIягIниси ахIен: илди сарил алкIути сари. БукIунани дуги-хIерила духIнар цайна сари хури далхути. ХинкI белхьунти нергълизи бетIу адушили, хурас бамхIери бируси саби. Хурас кавлуси саби букIуй диъ берки калунси лигара, маза дирзили нуси барили калунти нехIра, бебкIибси мазала диъра, белгьунси мазала хIира.
Маза дихIуси букIунала хя дугели бусуси ахIен, абзур дуги ил къарауйчиб бируси саби. Дубурличиб букIунира гьаргси заклиу кабилхьути саби, чебуцили варгьи. Варгьила ца шали бурушли бируси саби, итил шали – юргъай. Абикла гьунартачирли гIяхIцад дусмазир нушала колхозла букIунала дугели къараулбирнила хIянчи къулайдиуб, илдани ванзаличи убуршулри бибгили кIантIибиубси, берубси ва ванаси бецIла гули, чебуршулри варгьи.
БекIла чедиб умуси зак, урми сарри. Мякьлаб марси юлдаш — букIунала хя. Ускаэс хIейрадли, урми дуйгIес вехIирхьуси сай. БецI алавбухъалли, хяли шакиркахъури. «Гьара-гьара!» или вявъили, гIурра ускалусири. Нуни, вецIну авра дус виубхIели, букIунна хIянчи чесибти сари. Амма ил барниличи пашманхIейубра.
Вайнукьянабани Абик кабушесра кьасбарибсири. Ил заманалис нушала мазала усангуназир дахъал лерри Абикличи мешути сахъти хури. БетхIеберхахъур илдани къачагъунала кьасра.
Вирусири итхIели Дахадаевла ва Хайдакьла районтазив Чамсулвара бикIуси, вацIурбазив дигIяникибси вайнукья, къачагъ. Ил-алав учибикилри сайгъунти къачагъунала кьукья. Чебулхъутири илди колхозунала мазала дурзамтачи ва хIяйвантала хIункьрачи. Хъямдариб дахъал маза ва хIяйванти.
Илис гьалаб Абикли балуси ахIенри кIикьяшанти буцIира лебли биъниличила. Багьур. Авкьяшан буцIачиб кIикьяшанти вайти биънира багьур. ХIебикиб къачагъунас, сецад къайгъибарибхьар, Абик кабушесра. Абик уруххIебиуб «кIикьяшанти буцIагIибадра». Ил колхозла мазала дебали сахъси къараулчили уббухъун. Абикла гIяхIдешличирли камхIедиуб бургъантас диъ, гIявадеш, нуси, балала динди ва някъликуни, мазала гулбазирад дарибти вайла хIякни, цIудара ва цIуба варгьни. Абикла гIяхIдешличибли Чедибдешла бархIира камси биалра жявли бакIиб, бургар.
Ахир
«ЧебяхIси ВатIа дергъла дусмазир ДАССР-ла Дахадаевла районни вягIда хIясибли хIукуматлис дархьиб: 11148 центнер диъла, 251 центнер ниъла берк-бержла секIал, 33012 хIяйва кабц ва мазала гули, 531 центнер балала…», «Дахадаевла районна Кировла уличилси колхозла председатель Якьуп ГIямаровли дергъла цаибти бурхIназир хIукуматлис дедиб лерилра сунела учидяхъибти арц – 25000 къуруш», «17 дус гьаб-гIергъили колхозла председательли ил узухIели, 700 бекIличирад (1933 ибил дус) колхозла мазала ва гIежнала лугIи 12000 бекIличи (1949 ибил дус) абикиб ва илини бекIдешдируси колхозла у ДАССР-ла ХIурматла Уркьуйзи белкIун», - дучIулра архивла белкIани.
Наб гьанбиркуси 1953 ибси дуслис Абик вецIну хIябра дус биублири. Илди дусми сари, бикIар, Кавказла буцIи гIянддикIан хяла гIямру. Дила пикрили, Абик гIурра бири мазала хIункьрачил дубуртачира диркьаличира башес. Амма дила дудешли пикрибарили вииши викIулра нуша, сунела дурхIни, Абиклизи дяркъяхъес. Ил сунечи хъарбарибси хIянчира Абикли бекIбариб.
Свидетельство о публикации №226072201340