Асадулла
Нуни пикрибарибсири ар¬бякьунси дусла ахирлис тIବбигIятлис къуллукъбирахъес жи¬дикIути «ГIяяркьянала белкIаназирадти» хабурти бегI¬ла¬ра гъамси юлдаш, сайра нугъуна гIяяркьяна, дила унра Ассадуллачила хабарличил тамандарес. Амма вахъхIи калунра ну Асадуллачила хабар бехIбуцес хIейрули. ЦацахIели, се-биалра чараагарли белкIес кьас¬барили хьалли, лукIес ве¬хIихьес хIейрулира вирар. Ил¬хIе¬ли в嬬хIихьахъес гьуцIируси сабаб гIягI¬нили саби. ХIера, илгъуна са¬бабли уббухъун нуни удиб гьан¬бушибси анцIбукь.
Ца бархIи хабчабли, «Гьари, лехIизи унра Хамисли бархьибси далайличи» рикIули, телефон гьабуциб. ЛехIизуррагу: даргала халкьла гьаб-убла макьамличил бучIуси, далайла макьамличи ва гъайличи дебали цугкабикибси тIа¬маличил мурул адамла хъудерхъла далай. «Валулрив, чи саял далайикIуси?» — хьарбиули саби хьунуй. Гьаланачиб, нуни вайтIа дикьниличибли бурги, сирхIяла лугъатла гъайличил бучIусиван бизурли, викIулра: «ГIярбукIла шилизив хIерируси кьярбукIан Япун Запир сай». «АхIенну, гIяхIил пикриухъен, — рикIар ил. — ХIед ГIярбачIира Кьяр¬ба¬чIира ваэс гIягIнидеш агара, диб¬га¬шан хIела унра сай далайикIуси». Пик¬риикIулра: «Дила унра Къистала Сулайбан гIяхIси далайчи сай, амма илала тIа¬ма декIарси саби. ЛехIизуррагу гIур¬ра ва дикьулра «Мургье дила Ра¬базан» ди¬кIу¬ти дугьби, ва гьанаур наб дила бегI¬ла¬ра гъамси ун¬рала тIама. Нуни чейусиван бизур ил, хъатра дяхъили, «лилайла Къил¬жан ХIясан, Кьялкнила пирсидатиль» ви¬кIу¬ли, делхъла мявализив ласикIули. (Къилжан ХIясан Асадуллала дудеш сайри).
— Асадуллагу иш далайи¬кIуси. Мурт ва чили белкIунсира иш далай телефонничи? Аса¬дуллара илала виштIал узи РасулхIяжира жагь¬хIели дебали жагали да¬лай¬би¬кIутири. Далай белчIахъес илди мурталра шадлихъуначи тIалаᬬбирутири. Ит¬хIе¬ликIун мо¬биль¬¬никуни хIе¬ди¬ри. Мурт бел¬чIунси унрани иш¬¬цадра жагаси далай? — ви¬кIулра ну хьунуйзи.
— ГьанхIебиркулив хIед баз гьалар урши Ражаб¬личир илала мекъличиб касибси видеоличи хIердикIули? Илав да¬лай¬икIу¬сира Асадулларигу, делхъла мявализив ул¬хъу¬хIели вархли, — чарбатур илини жаваб.
Бархьси саби, ди¬ла уршила мекъличив унра Асадулла, далуйтанира учIулри, жагали¬ делхълира улхъулри, сунес сунени хъат¬дирхъесра валкьарулри…
Ражабла мекъ барила гъану кIира дус дикили сари. ИшбархIи нуни те¬ле¬фон¬¬низибад бакьибси далай Асадуллас ит¬хIелира илкьяйдали чебетаахъили бе묬чIес, ма¬жа¬хIят имканбакIиши ви¬кIу묬ра ну: дахъ жагатигу далайла дугьби. Бе¬ли¬ки Асадуллани жагьхIели бел¬чIун¬си далай бургар ил?
ЦацахIели нура вархли далайикIули вираси иличил, урус мезла далуйти ду¬чIу¬хIели. Асадуллани имцIали урус мезли бучIуси далай «День победы» бири. КьяпI¬дарили хIулби, илини «Это День победы-ы-ы» ирухIели, гьанбикес асу¬би¬ри сай далайчира дявтазив калунси ургар или.
Амма илала далуйти магнитофоннизиралра делкIунси анцI¬букь гьанбиркули ахIен наб, «Ун¬рани мурт белчIунси далай са¬би, гьатIи ишбархIи нуни бакьибси? Секьяйда баибси ил нушачи?» — хьарбиулра набзи нуни. ГIур наб нуни жавабра лугулра: «Мурт-дигара биаб. Унрачила лукIуси дила макьала бехIбуцахъес наб ил далай сабабли бетаур. Баркалла биаб Хамислис, нушачи ил бархьибси».
Асадулла, нуйчив халаси виублихьар (илала виштIал узи Ра¬су묬хIя¬жира ну¬ра зилантира), ну гIулухъа дур¬хIяхIелира дила юлдаш вирусири. Нушачир бегI гьалар джинсы-шалбурти дакIудухъунхIели, илини, сай узуси шагьарлизиб сунес исухIели асили, ца набра пешкешбарибсири. Ну шила хъар дублав хIерирули, сай шила хьар дублав хIерирухIелира нуша дарх гIяярдашутири.
Асадуллани, сунечил барх машинала кабинализи кабатурли, гьарахъси Южносухокумсклизибад наб гехIел баз биубси гIяяр¬кьяна хя кибсири. Илис нушани Пират бихьибсири, ва ил, кецIали лебалли, гIяяр¬бикусири. МажахIят бургар гIур нушала мер-мусаличиб ит Пиратливан сунечи хъарси хIянчи чебетаахъили бирес балуси гIяяркьяна хя. Дила «ГIяяркьянала бел¬кIа¬на¬зибадси» игит хяра ил саби.
ГIур нуни Асадуллала унраличиб юрт барили, шила хьар дубличи гечиубра. Илав ну хIерирухIели, гьатIира гъамдиуб нушала юл¬дашдеш. Дила унра ца баз Южносухо¬кумсклизив узусири, итил баз, шилизи чариубли, бамсри ихъусири. Илини сай узуси шагьарлизибти гIяяркьянаби балниличибли, нушала чячмуни, картечь ва хIярхIуби камдирути ахIенри: Асадуллани илди къупри (халати някъликунас сайра или викIуси) дицIили шилизи диху¬тири. ХIярхIуби гъургъашиннизирад нушази калкьахъес багьандан, къалипуни дархли дихутири илини нуша суне¬ла юлдашунасцун ахIи, унра шимазибти гIяяр¬кьянабасра.
Лерилра гIебшни ва яни, рахли Аса¬дул¬л¬а шилизив къаршиикалри, нуша гьар ал¬хIят бар¬¬хIи гIяярличи дашутири. Школа¬ла дурхI¬нас гIебшнила ва янила ка¬н謬кул¬тихIели, (ну учительли узусири), илини къай¬гъи¬бири, гIяяр¬личи вашес багьандан, ши¬лизив къаршииркес.
Асадуллани, гIяярличи дихес икIули, сай узуси мерличирад колбасаби дархли дихи. Шагьуртазир лерли хьалли, итхIели шимазир колбасаби дирути ахIенри. Гьанна илди гьар мерличир лер. Амма… гIянжила тIемла дегIти. Кол¬басабив гьатIи илди?
Колбасаби дири Советский Союзла замана. Ну итхIели ДГУ-лизив учIулри. «Друж¬ба» ки¬нотеатрлизиб бархIехъ, ся¬гIят урчIемличиб бехI¬бирхьуси кино та¬ман¬¬биубхIели, хъули чардулхъути, нушани Дахадаевлара Лениннара кьакьурби къаршидиркуси гIямзилабси дежурный тукейзиб вецIну урегра кепеклис ца буханка кьацI¬лара ца къурушра урегцIали кепеклисра кило халбируси колбасала хIябдарш граммра исутири. Ав¬тобусличи кахIедиили, дашули хъули чардулхъухIели, илди гьунчир дукутири.
Агь, баркабан, гIяхIси кол¬баса бири кьалли, бузси ахIенси, диштIати бухъмуйла бутI¬¬начилси колбаса. Тяп ил сабри нушаб Ю欬¬носухокумсклизибад Асадуллани би¬ху¬¬сира. Гьачам Сагал Дусла байрамлис вецIну шура кило ил кол¬басала хибсири дила ун¬рани. Гьар гIяярличи дашу¬хIели, колбасала ки¬ло бихусири. Нушаб гIяяр¬личиб биркусира сел¬ра-декIар хIебири. КьацI¬ли дуки ахъ¬диуб¬хIели, «гьанна кIикIи гIярара шушел къакъбара калкьехIе» бил¬з謬хъаси нуни. Асадулла дила гъайличи ду¬кар¬кIи, «гIе, гIе, тяп или би¬рехIе» викIули.
Абзур бархIи кьяшма¬чив¬хIе¬лира, илини¬ сай вамсурли виъни хI****ахъи. Дамсурли хъу¬ли чардулхъухIели, «гIур ди¬ла гIям¬ру¬¬лизив гIяяр¬личи хIя¬кьяс» ви¬кIаси ну, Аса¬дулла и묬хIе¬лира дукар¬кIи: ляб¬кьуси ал¬хIят бархIира савли ну су¬нела хъа гьалав дакIуулхъни балули вииши.
Дирхаая хIуша набчи: янилизир бар¬хIехъ дамсурли хъули чардулхъухIели, ши¬ла дуб¬лар, Гьунахъарила къаданибси гIинизла гьа¬лар нуша тIаш¬¬дил¬зутири, ва Асадуллани, «бу¬цIар¬ли саби» в謬кIули, къад бицIибси шиннизиб, хамха¬ тяхIу¬би¬рахъусири. Илдигъунти диру¬тири жа¬гьил замана дила унрара нура. Чи сарра нуша гьанна, уркIилизи операциябира дарили, излумани чархра буцили гIергъи? Дячун уркурти. Агь, ухъ¬надеш, ухънадеш!
КахIебушибси синкала кабц бур¬т¬I¬у¬ли
Ца бархIи школализиб Куса Рабадай (Нушала шилизив учительли узуси гьунахъарилан Рабадан Тагировичлис шанти или бикIар) набзи дуриб ишди гъай: «Ну¬ша¬ла шила гIе¬лабси ва¬цIа¬ли¬зиб, Чянгуйла гIи¬ни¬къличи хIер¬би¬кIуси итил бяхIлизиб, дузани башу¬та¬ни синка чебаили саби. Асадуллара хIу¬ра дакIес хIе¬ди¬ишара?»
«Сен хIедирутира гьатIи нуша гIяяр¬ли¬чи дукьес? Синкагу нушаб гIягI¬ниси» дикIули, сут бархIи хIерейс, касили даари берклумира (рахли синка бикалли, берцес гIягI¬нилигу илгъуна трофей), гьаббуцили Ладара (дила лебсири илгъуна хяра), датдихьира нуша унра шила гIе¬лабси вацIализи.
ГIела гIебшнила гIяхIси аргъри ил бархIи. Амъурлири закра, кам-камли биалра вана¬би¬кIул¬ри бер¬хIира. Гал¬губачирад кIапI¬ри¬ра кадиркулри. Ранг-рангла кьал¬тинни ванзара буцилри. БегI¬лара ди¬геси жураличибри ду¬бур¬ла табигIят.
Гьунахъарив нушачил вархикиб Куса Рабаданра. Илра вацIли ахIенри: итхIели илисра дигахъи «ицути».
Даира нуша Гьунахъарила вацIа¬ли¬зиб цацун лебси хивла галгала мякьла. Иларад кат¬хIел дашули, гьалабла халкьли шур¬мବзир ан¬кIи кадирхьес дарибти курми л嬬рихIир тIаш¬дизурра. Бурни хIясибли, илабад Чянгуйла гIиникъла шайчибяхI ва¬цIа¬лизи убяхIихъули чебаили буилри синка. Лада уди, вацIализи батаили, лералри ну¬¬ша чедир, диркьличир, секьяйда гIяяр бବрили гIяхIсил пикридикIули.
— СинкагIив гIяярличив мяхIкамли виэс гIягI¬нили саби. Илини дигIянбиркесра балу¬си саби, укабиили хабарагарли адамличи че¬бухъесра. Синкала диъ бусурман адамлис беркесра асубируси саби. БегIла гIяхIси трофей синкала гули саби. Дебали дурхъаси саби илала гьимила пушягI. ГIягIниси тяхIярличиб Гонконглизи баахъалли, илала багьа шел азир долларличи абиркуси саби. Нуни ишди баянти «Охота и охотничье хозяйство» журналлизирад касибти сари, — викIулра ну юлдашунази, набчи егерьла хIянчи чесили.
— Ну виштIахIели ЛямцIла бяхI¬лав колхозла кьулачи дуки ва¬шули вираси. (ГIяр¬букIла шили¬чи хIербикIуси Дибга¬шила, Диᬬ¬га¬ликла, Бускрила кол¬хо¬зу¬нବла хала хIяй¬ванти ва мазала мас дуцIрумлизир хIер¬д謬ру¬¬си мер саби ил). Дахъал синкби ди¬ри илар. Илди кадуршуси Ахъай би¬кIу¬си Гъулдила ши¬л謬зивадси гIяяр¬кьянара вири. Илини бурни хIя¬сибли, цунси цура кабушеси¬чиб синка кабушес гьамадли буили сабину, урух¬макIудая, гьалма¬гъуни. Диъ цуг-цугли бур¬тIехIе, гу¬ли биалли синка какьурсилис б謬рехIе. ДулекIлизибси гьимила пу¬шягI, Му¬рад, хIедал биаб: хIела юл¬дашуни бахъалну, илдани хIед Гон¬конглизи ваахъес кумекбиру, — Асадуллани тамандариб ну¬шала «ит бирехIе, их би¬ре¬хIе» дикIути гъай. Нуни гьаннара балули ахIенра, масхурта угьул¬рил ил, мар-марли ви¬кIу¬си¬рил.
— Урусла адамти бикIу¬ли¬ван, нушани бу¬¬тIи¬ра кахIе¬бушибси синкала гули, — ви¬кIар Куса Рабадан. — «Берцес¬цун» саби ка¬лунси.
Нуша ихтилатдикIули лералли, ат¬хIе¬дер¬дису гьара¬хълирад дила Ладала тIама. Асадулла, шурличивад тIяхIухъи, вацIакад Лада лебихIи ду¬цIухъун. «Яра илини синкала гули авду, яра синкали сунела, — дукаряхIиб Рабадан. — Нушаб удяхIяхъес гIягIнидеш агара: гули Асадуллала саби, диъ иткъира лебтасалра буртIуси саби, гьимила пушягI, нушала юлдаш викIули¬ван, хIедал биаб. Нушаб калунси Асадуллас бикибси дурхъаси трофей «берцни» саби».
СецадхIи дуцили тупангунира нушара калунрал, бай¬хъала сягIятрил — сягIятрил, гьан¬¬¬бир¬кули ахIен. Хяла гъям ну¬шачидяхI гъа쬬ди¬кIул¬ри ва… нуша кIилалра ургабад шявхьли гурда дурахIебикесу. Илис гIер¬гъи — Лада. Нушаб ур¬кIи¬лалра хIебакIиб гурдас игьес: ну пикрумазив Китайлизиври, Ра¬бадан син¬кала дулекIла чIиш¬ликI¬ли укули урги.
Асадулла нуша лерихIи чариубла, Лада гурдагIиб башахъес батурли, удяхIяхъира шур¬ма¬нира галгубанира алавбарибси вବцIа¬ла гьаргси мерличи. ЦIа бикьурра, дурасира дер¬кести ва держести, «ицули» дехI¬дихьира ка¬хIе¬бушибси синка. Шакалра хIедикили лерай, че¬бакIиб дирихь ва цIяб¬биуб. Хабуртазир лерли, хIуру¬цIли агарти трофейтира гIяхIли «хIедерцили», биши цIа, хъули чардухъес кьасбарира. Чина хабара! Дугила цIяб¬дешра дирихьра нушази шурмачибси гъярцIа гьуни баргахъес диргаладухъи, гIе¬ла¬дяхI чардиэс чебуркъуб. Сагали бикьурра цIа, дурасира гIурра берк-берж ва гIурра…
Нуни гьанна бурес хIей¬рус¬ра, се куцли¬чи дирке¬хIел ит гIебшнила дуги ва¬цIа¬ли¬зир¬ти нуша, рахли Асадулла варх хIей¬алри. «Гьари, дила юлдашуни, — дугьайзур ил нушачи, — бугIярли сабну гьаннара, савлилис гIурра бугIярбирар, цIа абзур дуги ухахъес гIягIнили са¬би. Ил багьандан учидихъес чевкъар даари урцул. ГIур ну¬¬шани, цIа хIебишахъес багьандан, шала дикайчи ярга¬ли къараулбирехIе. ВецIал ся¬гIят дикилину, гьанна хIуша кIелра дусе¬на. СягIят ца¬личив нуни Рабадан че¬ви¬р¬гъа¬хъис, авал дир¬кухIели, Рабадай хIу ч嬬виргъа¬хъури, Му¬¬рад. Ил тя¬хIярли хIяб-хIяб сягIят къа¬рау묬¬¬бирехIе гьарилли. Вари, хIу¬ша¬чи ярга баиб¬хIели, цIа ма¬билшахъидая».
Ну Рабадай чеваргъахъили гьанбиркур, гьанбиркур цайна-кIина урцулра цIаличи кайхьили. ГIур ну чеваргъа¬хъира цIа бикьурси шайчибад ба¬шуси буцIар¬дешли. ТIякьяр¬ка¬дикIули ухули сирмугла зярхIти урцулра лерри, илди цIа¬личи керхьули Асадуллара. Ра¬бадан усули левалри. Камси заманали шала диркнира багьеслири.
— Гьари, кайи иша, дила узи, — викIар Асадулла, — тамашала хабар бурисрану хIед нуни. Се¬цад¬хIи ну усули калунрал, хIе¬балас. Усаси ургус гIурра, рахли чев¬хIергъахъили виасри дила дяхI¬¬лизибад лезмили лямбикIуси м謬цIир жанни. Ил мурхьли гьигьр¬а бикIулри. БахъхIи лямбикIули бурги ил, сенкIун ну тамай чевсаргъилри. Нуни бакьибсири, бергес гьалаб синкани мицIираг лямбируси саби бикIули. Беб¬кIиб¬си мицIираг бусягIят илини хI嬬¬букниличилара бакьибсири ну¬¬ни. ВебкIибсила дарили, хIул¬би гьар㬬хIедирули гIяхIцад калунра. ГIур¬ра дяхIлизибад лямбариб. Д謬гIянали хIулби гьаргдарили, хIе¬ризуррагу — Лада. Вахъ дила рବзивиубдешли, «Лада, Ла¬душ¬ка» викIули, кIапIбуцира хя. Дусу¬ли хIу¬шара даргира, билшуси цIବра…
Ил анцIбукьлис гIергъи ну¬шани гIур синкачи гIяяр барес кьасхIебарира. Наб кIина гIяяр¬¬личиб кьарши¬би¬кибкъи, нуни синкас тупанг игьес хIейубра. Духъна¬да¬ибти нуша гьанна наб синкбачи мешудил¬зулра. Син¬ка¬лаван бабза вай, дусмала духъяндешли дал¬кIа¬хъунти кьяшми, ита-иша бул¬кIуси башри. Аллагьлизи шук¬ру ил ми¬цIираг нушани ка¬хI嬬буш¬ни¬ли
Свидетельство о публикации №226072201356