Умутуни мархIедиуб

Иш анцIбукь кабикибсири арбякьунси даршдусла 60 ибти дусмазиб гьарахъси Средняя Азиялизиб. Дила шан юлдаш Антонра (илала марси у МяхIяммад сабри, Антон чеу сабри) нура мегьла гьунила мякьлабси Аму-Дарьинская бикIуси станциялизир хIердирулри. Ца-кIел бархIи гьалар сарри нуша Бухарализирад ила дакIибти. Станциялизиб  гIяхIлала сагаси юрт (гостиница) тIашбалтусири, ва нуша илар пигьлачибили дузес хIянчила кадерхурлири. Нуша хIерлири юрт тIашбалтнила хIянчи дехIдихьайчи. Гьар мурталраван, илхIелира нушала арц аги, ва ил багьандан нуша кIиэсил бархIира кьацIли хIедуки лералри.
ЧевяхIси пролетарский поэт Маяковский викIуливан, ит бархIи савлира «нуша, гушти, нуша, шаддикьуни» («мы, голодные, мы, нищие»), се-биалра беркес халаси иштяхIличил станцияла кьакьакад къунздикIулри. ИлхIели нушани вокзалла лацлизи баршибси халаси жиличилси кагъар чебаира. «ИшбархIи, - белкIири кагъарлизиб, - станцияла дураб, майдайчиб, хIурматла адамла урши суннатлавирнилис хасбарибси байрам бируси саби. Лерилра туйличи жидирулра». Средняя Азиялизиб итхIелира бахъал хужаимти (райкомла секретарьти, колхозла председательти, динна хIяракатчиби) бирутири. Ил бархIи урши суннатлавируси аксакалра давлачевси адам виэс гIягIнисири.
Нуша ил анцIбукьличи дебали разидиубра. Антонни бурули балусири нуни дурхIя суннатлавируси бархIи  Средняя Азиялизиб халаси байрам дурабуркIниличила. Ил байрамличи бахъал гIяхIли башути буилри. Илдала лугIилизиб - лерилра Средняя Азияла республикабазибад  мушлукьябира. Дахъал савгъатуни лерти сари чедибикибтас. Гьала хили бурулра, иш яргалис Аму-Дарьинскаялизи гьарахъси Армениялизибадра мушлукьябала команда бакIили буилри. Ца армянин мушлукьяс савгъатлис мотоцикл бикибсири.
Антонра нура, делкъайчи дукес кьасли, туйличи аркьутири. Нушала игъбарлисван, туй дурабуркIуси майдан станцияла мякьлабри. Нуша бусягIят ила даира. Майдайчир мер-мерличир цIами адикьири, цIаличир хIябтIерхьабачир халати шунгри руржулри. Илабад узбекунала кухняла бегIлара дурибти, бизити хурегунала тIем чебихулри: пловла, самсала, лагманна.
Шунгразибад башуси бизиси тIемли дила бекI ласбухъахъун. Агь, лагман! Узбекла лагманничибра тухъси цархIил хурег агарси саби чинабалра. Сегъуна иштяхIличил беркишира нуни, итхIейчирад 55 дус ардякьунхIелира, кьям бицIибси узбекунала лагман!...
Мякьлабси авлахъличиб урчала мурдабани цализибад итилли серил цIудара гъезли бакIибси кебисулри. «Сен итди урчачибти къалмакъарли биркьути?» - хьарбиулра Антоннизи. «Итди къалмакъарли биркьули ахIенну, козлодрание бикIуси хIязли биркьули саби», - викIар ил. ГIур, сунечил арукес ну зузварили, чебатур: «Нушаб, икI бебкIибси ахIенну, мицIирси гIежа сабину гIягIниси, ваши гьалавяхI».
Ахирра, нуша даира бахъал мурул адамти тIашбизурси мерличи. Илав, адамтани барибси халаси мявала ухIнав, узбекунала мезли гъайикIуси пасихIкарли гъай урус мезличи шурдатурли, цалабикибтачи дугьавизурли, гъайикIусини нушази мушулбашнила абзаначила бурулри. Илини дурутазибад нушани аргъира гьарил мявализив тIашси мушулвяхIес вирниличила. БирхIутала битIакI халбируси ахIенри, мушулбашутири гIядатла узбекла журали: кьукьалра ванзаличи чегибу – удивикнилизи халбирусири.
Чедивикибсилис лугути лебтазилра чедаахъиб. Дахъал дурхъати савгъатуни лерри илар, хьунул адамтала кIунбачирад дехIдихьили, мотоциклличи баайчи. Дублаб тIашли халати мукукурар кьяцара лебри. Антонни,  иличи гъамиубли, «Мэ-э-э!» викIули ахъли тIамадариб, гIур, набчи ласяхъили, гIяшли «Иш кьяца нушала саби» викIар. (Сунени бурни хIясибли, ил, гIярмиялизиб къуллукъбирухIели, мушулвашули кали уилри).
Гьарил командала чула вакилра леври. ГIядатлисван, ил гIямру деркIибси адам сайри. Сунени кибти мушлукьябира иличи лехIехъили, тIашлири.
Камси заманали мушулбашнила абзани дехIдихьиб. Антон чизирил, «ит бара» «иш бара» викIули, вявикIулри, ну биалли имцIаливан цIаличи сайри хIерикIуси. Хьунул адамтала кIунби ва явлухъуни, мурул адамтала костюмтас чIянкIи, радиоприемникуни ва арцла савгъатуни сархиб чедибикибтани …
Ахирра, мявала дайла савгъатлис лугуси халати мукукурар кьяца дуракаиб. «Ит кьяца нушала саби, - гIурра викIар Антон, набчи ласяхъили. – «Нушаб баз шашликунани дукес биур ил». Амма мявала дайлизи кавхъи, кьяцала мукукури дурцуси чилра аги. «Нушаб ахIи кьяцала диъла шашликуни дигуси хIергар», - пикри бакIиб дила бекIлизи. ИлхIели, делхьунти диъбани бицIибси кьумурра някъла буцили, чIябарличи кайибси ца бабайличи ахъси хамхала вегI гъабза гъамиуб, кьумур илала мякьла кабихьиб, сай биалли, мявала дайлизи чариубли, тIяхIвашесвииб.
«ВетацIи. Кьяца дигусилис, ит кайкахъес гIягIниси саби», - ира нуни Антоннизи… Амма Антонна иличил мушулвяхIес пикри аги. Хабарра агарли ил набчи ласяхъиб ва викIар: «ХIелара италара ахъдеш ца сабину, ил багьандан итичил мушулвирхIуд хIу». ГIе, Антон викIуси бархьсири: нушала ахъдеш цагъуна бурги, амма туркменна битIакI дилайчиб дебали имцIалири. Ну вецIну гехIра дус тамай виубли ахIенри, ит биалли хIябцIали виублири. «ЦагьатIи бегIлара мягIничебси секIайчилара хъумартес асухIебирар, - викIулра Антоннизи. – Ну кIел бархIи кьацIли уки ахIенра, ит биалли велкъи сай. ЧехIедиулрив бухъмуйли кIантIдикIути итала дяхI?». «Дагъистанланнис туркмен кайкахъес багьандан халаси цIакь гIягIниси ахIен» -- викIули, юлдашли ну мявализи къужварира.
Узбекунани бихусигъуна халатра някълизи буцили набчивяхI чирил дуцIухъун, ва халат набчи чегьур. Вайлиу бигьун тяп халатлагъуна бабзси чIянкIила бягIуси ири… ХIилхIири хIебурили кавлули: нуни, ит баягъи набчи къаршикарли бабайла гьала кабихьибси диъбали бицIибси кьумур, хапбарили арбухили, ванзаличи кайибси Антонна гьала кабихьира. Наб илгъуна гIядат бургар или гьанбикибсири.
Ну мявала дайлав тIашли левай, ита-иша тIяхIвашули,  къаршикар набчи гъамиуб, ца някъли хъябцIари буциб, итил някъли – дила вайлиубси ири… ва ну чIябарличив вагьаривиубра…
ИлхIели набчи, дирхаирая бурусиличи, дукелцIи чедакIиб. ГIяхIцад замана калунра илди тIашаэс хIейрули. Ну чIябарличивад ахъуцес дуцIухъунси юлдашлизи лебтанилра бакьесли урус мезли викIулра: «А когда козла резать будем?». «Агь, молодец! Ну и молодец!» бикIес бииб мякьлабти. Ил гьакIлисра нушала гьархIебизур, мархIедиуб нушала умутуни.
ГIур нуша цархIил мявализи кадатурра, нушала гьала кабихьиб халаси пулавла кьям. Нушаб кIилисалра шяхъла кIуцIли гьадуциб. «Нуни хIушаниван укес балуси саби» викIули, Антонни кьулса садхIесиб. Амма илини, цархIилтаниван, тIулбани укес балули ахIенри. «АвцIали мутагIялимлисра ца кIуцIул  биуси саби» викIули, заманалис сунезира кIуцIул лугахъес ил набзи тиладивикIули калун. «Ца кIуцIул авцIали  мутагIялимлис барсбирес нуша мадрасализир ахIенра» ибси пикри бекIлизи буцили, ну кIелра ляжи дицIахъили, пулавли укаси.   


Рецензии