Зулмукар цула

Левсивара цалра цула изескахIебиубси адам? МажахIят, ургар. Рахли левливиалли, ил виэс гIягIнили  сай дунъяличив бегIлара талихIчевси.
ВиштIали леваллира, чуйнара дила цулби изесдяхIибтири. Гьанбиркур вецIалалра дус хIейубси набчи изути цулбани халаси балагь каили. ИтхIели нушала районнизив цулбала тухтур хIерги, ва ил багьандан, чумал бархIи цулбала изай инжитирули калунси, ну, кIел урчи дабгибси пургъумличи катурли,  дудешли цулби кадитIахъес Избербашлизи укибсири.
Шилизирад савли дурадухъунти нуша, Кумли-къаданирад дикили, Башли даибтири, иларад - Силлилизи, иларадра - Инчхелизи машинабала хан  гьунчи  (итхIели хан гьуни урхьула дубкад бирусири) ва ахирра  бархIехълис - Избербашлизи. Нушани ахъибси гьуни 50-60 километрла бухъянси бурги.
Ну изайчила пикрихIейкIахъес бурги, Силлилизирад Бускрила ва Трисанчила хъарахъуначи башуси гьунчи даибхIели, Чирмиличи (Къаякентла районнизиб Бускрила хъарахъла чедибси дубура) някъ бяхIчиаили, дудеш викIусири: «ИкIав, чедив, Къаркъала дурхIя лев…» (тяп Дагъистанна хабарлизиб кьяйда, сен ил къаркъа ветаурсирил бурибсири). Наб гьаннара гьанбиркули саби, ихарад, гьаннала Къаякентла районна ванзаличирад, дакIибти дурги нушачи Тимурла хIурбуни, ва чедиб Чирмиличиб, гьарли-марли тIашли бургар виштIаси дурхIяла сипатличилси къаркъа или. 
   Избербашлизир нуша хьурадиубтири илав хIерируси дудешла тухум кьялклан ГIяммала ХIяпизличи. (Дила гIямрулизив ил наб чуйнара гIурра къаршиикибсири. Пергер адам вирусири гIяпабаркь ХIяпиз!). Илини, шагьарлизи ваибмадан, укибсири ну цулбала тухтурличи. Тухтурли дила кIелрив-хIябалрив цула кадитIунтири.
КIиэсил бархIи шилизи чардулхъухIели, ну гьунчив декIли загIипикибсири. Хъули детаибхIели, дудешли, белгьи халаси русу кигьа (дусичиб имцIа биубси), чIянкIуси ну ил кигьала гъярхIеибси буцIарси гуйгIи катурсири. Кигьала ванадешли арбухиб биэс дила изала, ну аракайубра.
Дила цулби биалли чуйнара изескадиибти сари, ва илдазирад 7-8 гIурра кадитIунти сари.  Биалра, ишди гIергъити бурхIначи бикайчи дила кьаклар 20 цула лералри. ЦархIилти цулби кадикили диънира чинилра  балуси ахIенри: гIеларти цулби сарри агарти. ИриъкIун ца дила жагьхIелла юлдашли, тамашавиубли, набзи хьарбаибсири, секьяйда ну, бекIбяхъли, ухънаваайчи кьак бицIибти цулби хIердарес виубсирал. «Гьарил урхIла хункIлис вегIла цулби гьадурцути ахIенну, - бедибсири нуни жаваб, - вегIла хункIи цархIилтала цулбази чейгахъути сари».
Дилайчибра вайна хIял-тIабигIятла вегI дила шан Иван-МяхIяммадлара чедаибти сари нуни сай 60-чив имцIали дус виубхIелира «хIунтIена тIениличир 30 цIуб мукьара» бикIуси багьирализиртигъунти кьак бицIиб цIуба цулби. Цайна шилизивад архIяличи Къаякентлизи вякьунхIели, иличи хьуракайубси ну уркIухъунсири, илала гьаларти кIел-хIябал цула кадикили чедаибхIели ва «се бетаурли хIела цулбас?» или юлдашлизи хьарбаибсири. «Се бетаэса,-викIар МяхIяммад,- Дугели хъули чарулхъуси нуни цIябси жаняхIлизиб гIямзилаб тIашси биргълаличи кьяш чекацIили увухъунра. Биргълала тIели чегили, ца цула хапли кабикиб. Камси заманали итдилтира илис гIергъи кадиркули дехIдихьиб».
Ил хабар бакьибси ну къайгъназив вираси калунти дила цулби арали хIердарес. Нуни гьар бархIи савли цулби ицути сари. Духънадаили нерв гьаргбиубти цулби нуни гьаннара изала бубкIахъуси цулбала сенсодин бикIуси пасталичил ицули багьладирулра. Дайлизибад бячунси цулара (ил изули ахIен) дурахIебитIахъи батурра.
Амма ца алгъай шайчиб, удиб, бегIлара гIергъиси халаси хъяйхъяйла цулали урга-ургади дила  ухънадешла аги булэс бехIбихьиб. Дебали дахъал далуси, гIямултар, дила пикруми дархли дучIуси бухъна цула сабри ил. Ил нуйчиб гIямрула халаси биэсра асубирар. Цулбачил алкIути адамтира лебти саби, белики, нура илгъуна ургус.
Чуйнара изесбяхIибси, илини, ну тухтуртачи укьес вализасри, бусягIят сунезибад  изала дугIиули бири ва дила пикруми-кьасани дарсдири. Лерти сари, бикIар, ил дила цулагъунти дахъал далути мицIирти ахIенти секIултира. Цулбицун ахIи, хъулразир жагадешлис хIердирути духълуми (комнатные растения) ва цIедешла галгуби дархли, бурули бирар, адамла пикруми далути лерти сари бикIули.
- КIел-хIябал дус цIедеш хIелугуси курегала галгали, касили барда, «хIу нуни кавдури» рикIули урухбарибхIели, сагаси дуслизиб гIяхIси сабухъ гибсирири,- рикIули буриб ца набчил рарх рузуси хьунул адамли.
ЦархIилли иш удиб нуни гьанбуршуси биштIаси хабарра буриб:
- Отпускла замана рахъхIи хъулир агарли чаррухъунси нуни хъулирти вавни пулукIдирули чедаира. Наб ил анцIбукь дебали хIейгибизурли, рисириира ва, илди шинни далхухIели, тиладибарира набчирад чердерхахъес. Дирхаирая: кIел бархIила духIнар илди черсаргъиб ва гьаларван вавна дирхъес дехIдихьиб.
Галгубани ва дегIнубани адамла гIяхIти ва вайти пикруми иргъути сари. Цулбанира дала адамтала пикруми. Амма зулмукарти цулбира лерти сари. Тяп илгъуна зулмукар цулари дила ишди бурхIназиб изесбяхIибси. БусягIят гьанбикахъиб наб илини А.П.Чеховла «Ябула фамилия» бикIуси хабарра. Наб гIяхIсири, ца итавсигъуна,  телеграфличир гIягIнити дугьби дархьили, цулбала изала убасес вируси  адам виалри. Бурасли, ил хабарлизив цуй гIязабуркIуси генерал Булдеев тяхIярли ну инжитхIеваресра асубири, сенкIун наб бусягIят гьанбирки налогуни чедуршуси хIянчизарла фамилия Овсов: ну  савли нихъяла кашли укусира.
Интернетлизив кьяйцIикIули даргира дахъал цулбала изала бусягIят ряхIятбирахъути халкьла дармунтира. Набчил барх бузутанира буриб ва хъулирси хьунуйра имцIабариб аптекализирад асибти дармунтани ахIи багьлахIебиру цулбала изала бикIули. Асира нурофенра ва цархIилти дармунтира. Дармунтани изала заманалис тIашии, амма ит зулмукар цула гIуррара бехIбирхьи изес.
Изули-хIейзули бикиб ца жумягI. АлхIят бархIи савли гIурра изесбииб. Сегъунтилра дармунтани гIяхIдеш бирули ахIенри. Дила язихъси куц чебаибти унрубанира маслигIятбариб: «Укьян цулбала поликлиникализи, илав дежурный тухтур левси сай, илини хIела цула кабилтIа».
Ила укьес валкьаурли, паспортра страховой полисра кисала кайхьибмадан, беткахъиб цулала изала. Чариубра хъули, сагали изесбяхIялли, хIерила гIергъи кабилтIахъас ибти пикрумачил.
ИзебяхIиб бархIехъра байтарман! ХIукуматла поликлиника гIекIили баргира. КъяйцIухъунрагу чинав вирусил дежурный тухтур варгес – мякьлав шайчирти улкьайлавад гьаввакIили, дила гIямрула цIуба халатчевси мурул адам набчи дугьаизур: «Нуни цулби кадилтIути ахIен, амма изала бебкIахъес дарман дурисра».
Дила игъбарлис Иманшапи (цулбала дежурный тухтурлис или бикIусири) итхIели наб илав къаршиикибсири. Ихтилатбарира. Нуша кIелра ца дуслизир Астраханьнизир уркIилизи операцияби дарибтили урдухъунра. «ХIела цула 70 дусичиб имцIали хIед бузули кали саби,- викIар ил, цула тамай ахтардибарили гIергъи.- Диур ишини чIямдарибти. Ишала баргра, берхIили, заябиубли сабину, дурабитIес чебиркур».
- ХIила тумлизи операция барибси адамлис цула кабитIес гьалаб изала бебкIахъес багьандан адреналин агарси дарма укол бируси саби. Нуни иш кIапилизи белкIунси дарма кIел ампула,  аптекализирад асили, жагIял тухтурлизи деда,- чеимцIариб дила сагаси юлдашли, ну гьуниввалтухIели.
Бурес чебиркур: ну тухтурла кабинетлизи ваибмадан, изалара беткахъиб. Итни бархIира я хъулиб, я  хIянчилаб цуй саби лебни  хIебагьахъур. Иманшапизи телефоннизибад гIурра хьарбаили, нуни  аптекализибад дарман асира, амма итни бархIи цула кабитIахъес хIякьунра. «ВерхIцIали дусичиб имцIалибиубси цула гъал дусалра гIурра бузар» викIули виши ну, ва ил, ахIмакь цула, кахIебитIахъи батес пикрибарира ургус.
БикIуливан, адамли пикрибиру – Аллагьли кьадарбиру. Талат бархIи савли цулби дирцила, ил кьакла гIямзилабси зулмукарли наб гIурра ицIай-гIяла дехIдихьиб. Багьурра нуни: цуй ну лайикьси тяхIярли хIериахъес хIелтара, сеналра абитIахъес хIяжатли саби.
ХIянчилабад ихтиярра сасили, ваира поликлиникализи. Поликлиникала бухIнала гьалаб, социализмала заманаличибван, лебалри: гъал-хIябцIали дус чилилра ил юртличи хIеръили ахIенри. «ГIяхIсири, тухтуртира ит заманалагъунти биалри»,- пикри бакIиб уркIилизи регистратурализибад цула кабитIахъес талон сасибси дила. Мякьлабси корпуслизи вякьи, багьурра нуни, чидил тухтурличи цула кабитIахъес  аркьусирал. Чеваира ил жагьси адам. «ИшиникIун дила хъяйхъяй бархли къяббиру»,- урухиубра ну.
Зянкъдяхъира ну гьалавван тянишиубси юлдашличи. «ПатIимат Юзбековачи яра Шамиль ГIябдулбасировличи укьес кьасбара»,- викIар ил. Хьарбаили багьурра: ил бархIи ПатIимат Юзбекова рузусири сягIят гехIличирад хIери баайчи, Шамиль ГIябдулбасиров – сягIят цаличивад бархIи ахъайчи. Се бирусив? Цаличи кьаниубра, итил вакIили ахIен.
Дила селра барсбарес гьунар аги. Ахирра хIяйзивад ухъунси, нуни зянкъдяхъира илар рузуси дила бегIтала гIяхIлала уршила хьунуйчи. Илини ну ПатIимат Юзбековачи арукира. Някъби мургьили делкIабну сунела, ил биштIаси кьаркьа ва халкьличи дигили бицIибси халаси уркIила регI хьунул адамли дила хала тIулцада цула, шакалра хIейкахъили, кабитIун. Сунени нуша цулби изутачи бирусиличиб азирнали халаси Аллагьли уркIецIибараб сунечину. Халаси баркалла биаб дудешла гIяхIласра: илди хIебиалри, ну хъяйхъяй агарли калесра асубири.   


Рецензии