ДуцIрумлизивра дяхIичерти дубуртазивхIели

Майла байрамлис гIергъи нуни шилизи укьес пикрибарира. Уршила урши Данияллис тухтурти гьава барсбарни гIяхIси саби бикIни багьандан, нуни илра набчил варх аркусири. Чедибдешла байрамра дила юлдашуни учительтачил дураберкIес пикри лебсири.
Дила юрт шила бегIлара хьарличирти шурмала чедиб мерлабиубси саби. Шурмала удиб, къадалаб, кабухъи саби биштIаси дубурла хIеркIра. Рахли дебали буцIарбиалли, шурмазибси гъярцIа дякькад хIеркIличи дазес дашесра дирехIе. ДирахIе авлахъла вавнала халуби дурчесра.
БегIтани бархьбатурси ва сунезив чилра хIерхIейруси юртлизир далдарестира камдирути ахIен. Юртла мякьлабси анхълизирра дарести гIяхIцад хIянчи лер. Камси заманали, Хала бархIила байрамлис, шилизи дила дурхIнира илдала дурхIнира лябкьути саби. Учибиркур ишаб нушала халаси хъалибарг, лерху илдани дукелцIи ва разидеш.
Тухумтира, унрубира, шантира чебаэс дигулри наб. Ши-алавси ургубара чедибяхъес, ахIерси шила ца-чумал суратра касесра дигулри. КъантIли бурасли, наб шилизиб анцIбулкьуси ахIен.
Сут ва алхIят бархIи забли ургьули калун. Илдас гIергъиси итни бархIи, майла 9-личиб, ванаси бархIи сабри.
ХIебла замана дубуртазивси ну савли гьанкIлизивад чевиргъахъусира  жявли абухъунси БерхIили. ЦIябли лебалли, мякьлабси дубурла гIелабад ил заки абицIуси саби ва сунела шалати нурани хъулив, улкьайла мякьлав, усуси набчи дяхIчииути сари. ХIулби гьаргдарибхIели, биштIатани барибси суратлизибсигъуна, дукаркIуси БерхIи чебиули вирус. Наб ил дила шулгIиб саби или гьанбиркур. «Чеваргъину, айзи, буслус, - бикIусиван билзан ил набзи. - ХIеризи, сен жагатил хIела дубурти, сен пергерсирал ну».
Гьарли-марли, бахъ тIягIямли бираргу дила дубуртачира савлила БерхIиличира хIерикIес!
ГьанкIлизибад чебиргъуси житаван биркIанти датдухъахъес зузулхъули ва цIивилзули, улкьайлаб дукаркIуси БерхIиличи хIерикIули, ну камси заманалис ухьалав кавлули вирус.
ИтхIели шилизивси наб урусла поэт В.Маяковскийла назму гьанбикиб.
Назмулизиб поэтли гьанбуршуси анцIбукь Пушкино бикIуси Москвала мякьлабси шагьарлизиб Румянцевла дачализиб кабикибсири. Поэтла тилади хIясибли, Акуловая бикIуси дубурличибад иличи гIяхIладли БерхIи бакIили буилри. Маяковскийли ил дачализиб мураббаличил чяйлира бахи сай.
БахъхIи калири поэтра БерхIира, столла гIела кабиили, ихтилатбикIули. Ахирра илдани вягIдабарили саби «шалабикIес мурталра, шалабикIес гьар мерличиб» («светить всегда, светить везде»), БерхIи – сунела даимси шалаличил, поэт – назмуртачил.
Дурусли илкьяйда бетаурсири ил анцIбукь викIес ну, гьайгьайрагу, хIейрус, амма ил бетаурси их тяхIярли ахIенри викIесра хIейрус.
Ну виштIахIели, БерхIи набчира гIяхIладли башули бири. Дубурлантани чула юртани БерхIиличи хIербикIуси дубурла шайчир дирути сари. Муирала лугъатличил бурахIелли, санила шайчир, санар юртани тIашдалтутири, хъулразиб ванадеш бахъхIи калахъес багьандан.
ВиштIахIели, хIебла замана хала нешли ну, усахъес балхунничи каркьусири. Бара гьаббакIибси БерхIила нурани дяхIличи чейгниличибли ну савли-жявли гьанкIлизивад чевиргъули вираси. БерхIили гьар бархIи савли хала нешли набзи дурути ишди дугьби дикьули дурги. «Айзи, хала нешла, айзи. Гьачам-гьатIи дурсри делчIес валкьаи: бацI уркIиличи белчIунси секIал хъумуртуси ахIенну». Савли чеваргъахъибсм нуни учительтани хъулиб белчIахъес гибси гьачам-гьатIи бучIусири. Ил багьандан бурги 13 дус виубси нуни шилизибси гехIел классла школа чихъти кьиматуначил таманаибси. Наб гьанбиркур нушала школализи математикала имтихIянтачи вакIибси районна белчIудила отделла хIянчизарли ну гапварили. 1960 ибил дус сабри итхIели…
Ит байрамла бархIи биалли, дила шилизивси набчи БерхIи цархIил сабабли бакIибсири. Ил бакIибсири ЧебяхIси Чедибдешла бархIиличил ну мубаракварес. «Баркалла хIед, Даимси зубари!» - викIулра ну илизи бусягIятра.
Байрамлис гIергъи талат ва арбягI бурхIнира ит яргалис дебали гIяхIти хIебла бурхIнили урдухъун. Илди кIел бархIила бухIнаб Даниклира нунира халаси хIянчи барира: нушала жаняхIлизибси буркькабиубси диванничи сагаси чIянкIи баршира. Чуйнара кьасбариб уршила уршили набзи ил бухъна диван шурмачибад гербатахъес. «Вашигу, аттата, иш диван шурмачибад гербалтехIе ва ил къадалабси хIеркIличи биурал хIердикIехIе», - викIи ил. ГIе, виштIаси уршилис дигули урги дубурла бяхIкад диван гербикIули чебаэс. Амма нуни ил барес цугхIебирки: диван районнизивра урибси кьисла уста дила кьариган Пяппала ХIусенни барибсири. Ил диванра хъа бяхI буцибси жузала шкафра наб ил хIурматла адамличила гьанбикуниван кавлути сари.
ГIур забли ургьули калун. Ши-алавти мер-мусаличи дирихьра чекабихьун. ИлхIели гьандикиб наб шилизи вакIес гьаларти шагьарлизирти дебали дуцIарти бурхIни.
Балусири нуни: рахли Кумли къаданибад лаг дирихь бакIили, нушала мер-муса дуцалли, нушачиб нясси аргъ чумал бархIилис бухъянбилтIуси биъни. ИлхIели наб къиянбулхъуси саби гьигьикIес ва изесдирхIути сари дила чархла биркIанти, имцIаливан кьяшмала лигуби. Ил багьандан хIейгахъис наб дирихь.
Дебали дигахъис наб ванати хIебла заб. Гьанбиркур наб: хIеблизир заб даралри, нуша, разити, талихIчерти хъяшни, палтар чердатурли, цайкьяшмачил заблиу дуцIдулхъутири. Заб бусягIятал тамандири, ва гьатIира  БерхIи гьаббикIи. ЦацахIели ца бархIила бухIнаб ил анцIбукь кIина-хIяйна тикрарбирусири. Илис гIергъи, закиб арсаваргъуна зурхIяб дакIубулхъи.
Халатани бурули бири, зурхIябла ахирличиб дигIянбарибси хазна бируси саби или. Нуша, биалли илдани дурутачи дирхули, зурхIяблис гIергъи дуцIкайкIутири.
Нушала шилизиб гьатIира тяхIубиуб, гIурра бархIехълис дяхIи бариб. Абзур дуги дяхIили ургьулри. ИлхIели «ХIясадси Кавказ» бикIуси далайлизирти ишди дугьбира хапли дила бекIлизи дакIиб:
«ДуцIрумлизир дяхIичерти дубуртазир
ХIечир абзли закир дашар гъагулти.
Илаб базра хIечил тянишси саби…»
Далайла дугьби делкIунсини гIяхIил далули уили сай дубуртазибси аргъла вяшатIала. Наб гьанбиркур нушачиб июньничибра бархли дяхIи бирули. Июльличир нушачир заблис кьадин кIанрила гидгуригъунти хъябхъя дирар. Хъябхъяли дегIнуби заядиру, галгубачирти цIедеш кадиркахъу…
ДяхIилира хъябхъялирацуну, гьатIи, нушаб дубуртазиб заралбируси? Дегъдешли, дубуртазирти хIусбулхъунани дирути зарулти?... ХIера, илдигъунти дарскъаби сари нушала дубурти.
Или биалра, дебали дигахъис наб дила мер-муса. ХIеб тIабигIят чебиргъухIелира, дуцIрум буцIархIелира, гIебшни чяртхIелира, яни бугIярхIелира. Дигахъис нушала дяхIили кIапIкадарибти дубуртала бурги ва шиниша кьарли дертурти авлахъуни, дигахъис дубурла хIуркIби ва дяргIиб шинна урунжуни. Дигахъис наб иларти къаркъа ва шурми. Дигахъис илабти гъабзадешчебти ва дагьричебти адамти.


Рецензии