Фронтовикунала хабуртазирад
Гьар дус Чедибдешла байрамла бархIи дявтазир бутIакьяндеш дарибти цашанти нушани школализи жибирули дирехIери. Илдачил дарх нуша лерилра, учительти ва школала дурхIни, шила дайлабси памятникличи дашутири ва ила хIебла вавнала халуби кадирхьутири. Дявтала бутIакьянчибани чучил дявтазир кадикибти анцIбукьуначила бурусири.
Белики, илдас чусра детIили дурги гьар дус цадехI хабурти дурес, ил багьандан цацахIели илдани чучил барххIебасунсиличилара бурули бири. Чули бурни хIясибли, илдазибад цацабехIтани немецунала генералти балли ясирбурцули буилри.
БиштIатас тяп илдигъунти хабурти сарри дакьес дигутира. ГIур цализи цали илди хабурти дурухIели, дурхIнани чула шайзирадра имцIадирутири баянти.
ДурхIнала хабуртазив бегIлара серхурси игитли увулхъули вири дила унра ГIябдулкарим. Ил гIулухъахIелира жагьхIелира декIарулхъусири, бикIар, гъабзадешличил. ГIябдулкаримлис чехьерибани дучIути ишди удирти хIябкубтани илис бикьридеш даресра бирар:
«Кабаш къаттар шиниш кьар,
Алашла Сарабика.
Кьарлизиб жанай вава
Сарабикала Карим». ЦархIилти хIябкубти наб гьандиркули ахIен, амма илдазир багьадур ГIябдулкаримла гъабзадешличила бурули биъниличила нуни гIяхIли баласра.
Сунени бурни хIясибли, ил авалра дус дявтала цIализив кали уилри. Илини я учIес, я лукIес балуси хIейри. Дявтас гьалавра колхозла мазала букIуй вирусири, дявтас гIергъира букIунна ва хIенкьулала санигIят бузахъули калун. Къунба угьесра хI****и. Ил багьандан нуша мугIяллимтасра ГIябдулкаримли бурусиличи лехIирхъес дигули дирехIери.
УхънаваибхIелира ГIябдулкаримли колхозла унци дуки дикули вири. Сунела лерилра гъямру дубуртачирра диркьаличирра варгьилизи вергурли деркIибси адам, бархьси саби, ванаси хъулив кIантIиси бурушличив цугхIеркни. Ил багьандан бурги илини унцачил авлахъличир лерилра хIеблара дуцIрумлара дугурби дуркIути.
Ца ванаси май базла бархIи нура набчил варх ГIябдулкаримла гъамси тухум Гриша-МяхIяммадра дявтачила хабурти дурахъес ГIябдулкаримличи гьардакIира. Гришани тухумлис савгъатлис гIярякьила шишара касиб, ва хIери биухIейс Жярила къаданибси Мисадула гIинизла мякьла нуша даира. ГIябдулкаримла къуш-къада ил мерличирри.
ГIинизла мякьлаб, забли ургьухIели хIенкьула дигIяниркахъес къаркъализибад барибси, унза агарси ца биштIаси хъали лебсири. Нушани ил хъулив дяхIибала дирули хIенкьула варгира. ДигIянни лехIихъулрагу – дяхIибала тамандиубли дииши, ГIябдулкарим Аллагьлизи улгули. «ЧевяхIси Аллагь,- викIулри ил,- хIуни ну халаси балагьла дявтазивадра арали хъули чарварира. Тилади саби, хIела гIяхIдешлизивад гIурра мяхIруммайраба». «ХIейрури, хIейрури» викIули, Гришани, кисалабад дурасили, къушла дурар тIашти резинна чакмала бухIна дигIянали гIярякьила шиша кабихьиб. Нуша къушла гIела дигIяндикира.
Балгни таманаили, ГIябдулкарим чакма чегьес вализургу – чакмалаб шиша. «Агь, баркабан, хIуригу наб гьанна бегIлара гIягIниси. Баркала, баркала хIед, дила балга илцадра жявли кьабулбарнилис, ЧевяхIси Аллагь»,- викIути хIенкьулала гъай нушани дакьира. Илис гьарли-марли гьанбикили бурги гIярякьила шишара сунес Аллагьли гибси бургар или.
Камси заманали хIерикунтира сарра илала хабчаб ПатIимара гIинизла мякьла ракIиб. Абдулкаримла юлдаш, колхозла хабарла букIун ХIяттала СалихI викIуливан, «сунес пIакьбирули, нушаб пIикьбирули» шишализибад калкьуси, бемжахъурра нушани ихтилат. ИтбархIи ГIябдулкаримли, нушала тилади хIясибли, сунечил дергълизир кадикибти анцIбукьуначила гIяхIцад хабурти дурибтири. Нуни илдазирад ца-чумал гьандуршисра.
Цаибил анцIбукь. Дявлис гьалав командирли ГIябдулкарим сунечи живарили сай. Чебаахъили урчи бамгурси пургъум, укьян, викIули сай, ца пулан шилизи, кадуха икIарад пургъум бицIили тупла хIярхIуби. Гьунчив верхIна чевра валкIи, ургъан ярагъла склад лебихIи ваили сай. «БицIиб тупла хIярхIубачилти ящикунани пургъумра, - бурулри ГIябдулкаримли, - дукаркIули, дила хъарчIубачира кабихьиб урусла дурхIнани тIупангла хIярхIубани бицIибси ца ящик «хIера иш ца хIедра» бикIули, ва вархьаира ну гIелавяхI». Ахирра бархIехълис ил сунела часть лебихIи ваили сай. ХIерикIулигу - кабушибти нушала ва немецунала бургъантанира заядарибти тупанира авлахъ бицIили. КIел жаназала урга кайхьи, савли шаладикайчи илав кали сай. ШаладикибхIели, нушала солдатунани варгили сай. «Кьадар хIебурги бииши дила ит бархIи вебкIес»,- таманбариб илини хабар. Гришани хьарбаибсири: «АсухIебирусирив хIед хъарчIубачибси ящикра пургъумличи кабихьес?». «Ил пикри уркIила хIебакIиб», - ибсири ГIябдулкаримли.
КIиибил анцIбукь. Цазамана, селигIив кьяйцIухъунсирил нушази хIебуриб, сунес хабарра агарли, ГIябдулкарим вагьариубли сай немецунала блиндажлизив. «Душманти чебаибмад, гьавухъес кьасбарра,- викIар ил.- Немецуни биалли, ну чеваибмад, «рус Иван!» бикIули, ахъдуцили някъбира сабира, набчибяхI гьайбиуб». Ил гьакIлис ГIябдулкаримли 15-20 душман ясирбуциб. «ГIурра лебри лябкьути, нуни илдалара автоматуни дихес хIерни багьандан, бархьбатурра. Частьлизи ваибхIели, юлдашуни бархьили, илдира сабукахъибтири», - ГIябдулкаримли ил хабарра таманбариб. «Румынияла яра Италияла солдатуни бурги илди, - ибсири Гришани, - дявти детIили, немецуначибад гьаббулхъути».
Нуни чедиб гьанбушибси анцIбукь саби нушала школализиб бучIути дурхIнани ГIябдулкаримла игитдешла гьунарлизи халбируси. Илдани бурни хIясибли, шан ургъанни даршанадли фашистуни ясирбурцули саби.
Нушани илизи хьарбаибсири, делкъайчи беркеси бирив дявтала замана или. «Атака таманбиубхIели, авлахъла кухняличиб бихусири беркеси кIидарш адамлис. МицIирли калунти даршал яра гьатIира камти адамтани ил букусири»,--ишди жавабла гъайли нуша тамашадиахъубтири. «Наркомла даршал грамм лугив?»,- хьарбаира нуни. «Луги, амма нуни хIебужира: урус юлдашунас лугира»,- чарбатур илини жаваб.
Ишди ва дахъал цархIилти хабурти дурибтири итбархIи нушаб, гIяпабаркь, ГIябдулкаримли.
Дявти агархIелира тамашала анцIбукьуни кадиркули дуилри иличил. БукIун вирухIелира, гьаргси заклиур дуркIутири илини дубуртачир дуги-хIери. БукIунна кьяшмачир кабцла дабри дирутири итхIели. Дабрила духIна, кьяшми хIедяргIяхъес, кIантIити мура кадирхьутири ва чедирад кьяшмачи дулагъуни рургутири. Гьачам юлдашунани бурни хIясибли, ГIябдулкарим, жумягIичив имцIали дулагъунани бергурси къяш хъарсбирули, зигарикIули уили сай. Юлдашунани насихIят бурили, дулагъуни арзарли - кьяшличибад хIусли чIичIала арбякьи саби. СецадхIи бихусирира букIуй хъарсбируси кьяшличиб чIичIала, юлдашунази хIебурибси виалри.
Диркьаличирад дубурличи мазала хIенкьра сайра аркьуси букIуйчи чебухъунтири, бикIар, маза ва хIяйванти дикахъес декIарбарибси гьунила ( мякьлабси шила адамти. ГIябдулкаримра ца сунела вархкьяра кьацIли букес или кабиили саби, чус дигусигIи дукьяхъес мазара датаили. Маза бусягIят дубурла бяхIкад гIяйдиубли сари. Чула ванзаличиб урхIла мазала дурзам чебаили, тIерхьубира касили, дуцIбухъи саби ила шила адамти. Мазаличи пяхъбикIес ва букIуначи чебухъес балбизурли саби илди. ГIябдулкаримли илдала гъай селизилра дарили ахIен. КьацIли уки гIергъи, чIяхIбарили кьяртIалабад ца метрла ханжалра сайра, юлдашлизи викIули сай: «Нуни ишдала бургани их къада бирцIахъисну, хIуни нушала хIерикун хунжази кабихьа». Илди гъай дакьибти адамти, букIуйс «абдал сай» бикIули, дархьдатурли мазара, хъули арбякьи саби.
Илгъуна вирусири дибгашан дудешла ва чишилан нешла урши «Сарабикала Карим».
2. Дявтала хIянчизарти
Дила дудеш ЧебяхIси ВатIа дергъла бутIакьянчи сайри. Ил дявтазив чуйнара вяхъибсири. БегIла гIергъи вяхъибхIели, госпитальлизивад хъули отпускличи вархьибсири. Отпуск таманбиайчи, дявтира тамандиуб.
Дудешлис дявтачила хабурта угьес хIейгахъи. Нуша уршбани Миноборонала архивлизибад бакIахъибси кагъар хIясибли, дявтазив ил имцIалин пулеметчикли кали уилри, гьаланачив кIиибил номерли, гIур, сунела юлдаш кавшила, цаибил номерли. Дила виштIал узини илизи хьарбаибсири, «ХIуни чум немец кабушибтив, дудеш?» или. «Ну кабушибти лугIахъес катурси ахIенри. Ну душмантачи хIярхIуба иртахъес катурсири. ХI****ас, чум душмайс чегибал дила хIярхIуби»,- викIули жаваб бедибсири дудешли.
Нуни дудешлизи хьарбаира, се саби дявтазиб бегIлара гIяхIси ярагъ или. Ну хIерлири, илини автомат, яра пулемет, яра граната иру викIули. Амма илди дуили ахIенри дявтазир бегIлара гIяхIти ярагъ. «Вайлиубси саперла кIатIа ва бекIличибси тяхъия-кьапIа»,- жаваб бедибсири дудешли, пикрилра хIевхъи. Нуни, тамашавиубли, «сен?» или хьарбаира. «Ванзаличи дебали гIяшли урцули ва хIярхIуба иртули дакIудухъалри душма самолетуни, бусягIят кIатIаличил буркъили ванзализиб биштIаси кур, чебиили бекIличи тяхъия-кьапIа, дигIяниркаси ила. Ил барес валкьаадри, мицIирли калесра асубирусири. ХIед дигули ургуд, нуни илхIели, харчизурли, немецунала самолет кайкахъили, игит сайра викIули хабурти дурили. Юх, дила урши, ну игит ахIенра, нуни набчибси чебла сабри ихъуси. Ну дявтала хIянчизарра», - ибсири илини.
Гьар-мурталра дила дудеш сунес сай «дявтала хIянчизарра» викIусири. Илини имцIали Ржев бикIуси шагьар гьанбурши. ГIур кьанни аргъибсири нуни ил шагьарла мякьлаб бахъал нушала солдатуни кабушибти биъни. ХIукуматли нушазибад ил анцIбукь бахъхIи дигIянбирули кали саби.
Дявтазибад чарбухъунти дибгашантазивад бегIлара халати гъабзадеш ва игитдеш чедаахъибсири дила дудешла узикьар МяхIяммад ХIясановли. ЧебяхIси ВатIа дергълизир илини сархибтири ХIунтIена Зубарила орденра «Гъабзадеш багьандан» бикIути кIел медальра.
Нушани ил школализи имцIали тIалабирули дирехIе, сенкIун илини, гIямрулизиб кабикибси анцIбукьличила ахIи, пикридарибти хIедури. Лебилра сунела командиртала уми дали, отделениела командирличибад бехIбихьили командующий фронтлайчи бикайчи. Дявтазив ил стрелокли, связистли ва разведчикли калунсири. РазведчикхIели, дугила замана уцили, вигьи, сунечи гIелахъили левхуси немец хъарчIайзи кьацIики барибси дяхъила хIяна нушази чебиахъули вири.
МяхIяммад ХIясанов ахъси чарх-бекIла, араси адам вири. Илини бурни хIясибли, немецуни ахъти, арати адамти буили саби. «Гьужумличи аркьухIели, гIегIдергили дулгъуби, лишан хIесили, каниличибад иртутири илди автоматлизибад хIярхIубани»,- бурибсири илини немецуначила. Илис гIергъи художественная литературализибра белчIунсири нуни, лишан хIесили, каниличибад хIярхIубани иртути немецуначила. Мисаллис бурасли, Р. Рождественскийла «210 ганз» бикIуси поэмализиб.
ЦагьатIи дила шан «дявтала хIянчизарличила» хI****кIес хIейрус нуни. Ил сайри ХIяжи Маммаев. Ил дявтас гьалавра ва дявтас гIергъира дахъал дусмазив школала учительли ва директорли узули калунсири. Дявтала замана гIярмиялизибад бебшибти бурцни ва Западла Украинализибти Бандерала къачагъуни кабуршни буилри илала имцIасигъуна хIянчи. 1946 ибил дуслизиври ил хъули чарухъунсира. Набзи чуйнара бурибсири илини нуни иш удиб гьанбуршуси хабарра.
- Харьков шагьарла мегьла гьунила станциялизиб итбархIи азирцада бяхъибти бурги. Платформаличив чIябарличи каркьибси, вяхъибси адамличир дила хIулби тIашдизур: наб ил чи-саял ца нуни валусиличи мешуизур. Амма илала бахъхIи хIеберсибси цIудара муцIурли ил гьаникахъес ну валтули ахIенри. Гьар-мурталра илала мякьлавад вашули, ну ита-иша къунзикIулри. Ахирра бекI бигьунти бинтани ургарад лямцIдухъун бецIла хIулби. Нуни, иличи гIяшиубли «чинавадри хIу?» или хьарбаира. «Дагъистайзивад, - викIар ил, - район . Дахадаевла». Ил кайхьунси чIябарличи кайили, ну иличи хъябруцикибсири. Шими хьардиэс гIягIнидеш агарсири. Ил айзес хIейэсли вяхъибси адам челябкьлализив хIела дудеш ветаурси, дила шан ГIяммала Ражаб сайри, Мурад, - таманбариб ХIяжини сунела хабар.
«Ну дила мерличив ватурли, вякьи базарличи, литр ниълара цIудара кьацIла буханкара хибтири наб итхIели ХIяжини,- бурули вири дудешли.- Арцра кисала къуздариб. ХIяжила гьунгелаби наб гIяхIли манпагIятдиубтири».
Дирхаирая: дигаси наб дявила авлахъличибад чархIебухъунти дила шантачилара белкIес. Амма чула гIямруличила се-биалра бурес илди балкьхIеур. Сепайда, къел-хIерзи агарли беткахъибти хабуртани бурес бирути ахIен. Цалра «дявтала хIянчизарра» гьанна дила биштIал шилизив мицIирли агара.
Белики, къаршибикес илди кIибехIелра ахиратла хъулиб.
3. ХIяса МяхIяммадла дявила гьуни
Нуни, гьалабра буриливан, гIеларти дусмазиб гьар дус Чедибдешла БархIилис ЧебяхIси ВатIа дергълизиб алхунти ва илабад чедибдешличил чарбухъунти дибгашантачила макьалаби лукIутири. Бархьси саби, гьарилличила делкIесра хIейубра, сенкIун набзи илдачила ва илдала гьунартачила буруси чилра хIейри: дергъла майдунтачиб калунти 28 дибгашайзибад 19 къел-хIерзи агарли беткахъибти саби.
Нуни кьасбарира ишдусра дявила бутIакьянчибачила ца-биалра макьала белкIес. Ил пикриличил сагати баянти даргес гIяхIцадхIи Интернетлизив къяйцIикIули калунра. Ахирра дила дудешла узикьар МяхIяммад ХIясановла дявила гьуниличила бурути лерилра документуни даргира.
Нуни балусири арбякьунси даршдусла 60 ибти дусмазибра ириъ гIямрулизивад арякьунси «Замана» газетализив вахъхIи узуси Запир Харбиловли иличила белкIунси биъни. Дергълизив алхунси сунела дудешличил ХIяса МяхIяммад варх ургъули калунси сай бикIули бакьибси Запир МяхIяммадович, Дибгаша вякьи, иличил къаршивикибси сай.
МяхIяммад Сулайбанович ХIясанов 1921 ибил дуслизив Дахадаевла районна Дибгашила шилизив акIубсири. 1941 ибил дусла февральличивад 1945 ибил дусла октябрьличи бикайчи ил ХIунтIена ГIярмиялизиб къуллукъбирули калунси сай. Дергъ бехIбихьибси цаибил бархIиличивад илди тамандиайчи ил душмантачил ургъусири.
«Товарищ М.ХIясанов ЧебяхIси ВатIа дергъла жигарла бутIакьянчи сай. Северный Кавказла фронтла Урхьула бригадала хIябэсил батальоннизив ургъухIели, Туапсе шагьарла удир ва Новороссийсклизир илини гъабзадеш чедаахъибтири», — белкIи саби ца документлизиб.
Ил багьандан урги ил, 70 ибти дусмазир Л.И. Брежневла «БиштIаси ванза» бикIуси жузличила нуша гапдикIухIели, «итав Брежнев хIейри, Новороссийск азадбатахъурси 18 ибил гIярмияла командующий генерал Леселидзе сайри» викIуси. «Брежнев 18 ибил гIярмияла политотделла начальник вируси сай» викIуси набчил ил хIейгу-хIейгули разивикибсири. «Леселидзе нуни чуйнара чеваибсири, Брежнев биалли цайналра чеваибси ахIенри», — чеббяхъибсиван тамандарибтири илини дурути.
«Южный фронтла 19 ибил танковый корпусла 28 ибил мотострелковая бригадали Донбасс ва Крым азаддалтахъухIелира ургъули калунси сай МяхIяммад ХIясанов. Сегъуналра урехиагарси ургъан сайри ил», — белкIи саби гIурра документлизиб.
«Илини гъабзадеш чедаахъибти сари 1944 ибил дусла июльличир Западный Буг хIеркI ихъухIелира», — бучIулра цархIил документлизиб.
«46 ибил гIярмияла 51 ибил стрелковая бригадала 3-ибил батальонна минометунала заряжающий ефрейтор ХIясанов МяхIяммад Сулайбанович гьалавихьибси сай ХIунтIена Зубарила орденничи», — бикIули саби нуни бучIуси шабагъатунала кIапIилизиб. Илини ил орден касибси саби. Наб гьанбиркур: виштIахIели МяхIяммадла халал урши ХIяса гIябаличиб ил баршили бири.
«312 ибил Смоленскла стрелковая дивизияла разведчикунала взводлизиб къуллукъбирухIели, илини юлдашуначил варх 70 душман ясирбуцибтири».
Сунела «Гъабзадеш багьандан» («За отвагу») бикIуси цаибси медальличи гьалавирхьухIели, командирли шабагъатунала кIапIилизи делкIунтири ишди дугьби: «Санинструкторла хIянчи заманалис дузахъуси 6-ибил стрелковая ротала стрелок ХIясанов МяхIяммад Сулайбановичли душма хIярхIубала удиб 20 бяхъибтас цаибси кумек гIеббаахъиб ва 11 декIли бяхъибти дявила цIализибад урехиагарси мерличи баахъиб».
ХIяса МяхIяммадлис кIиибил медаль «Гъабзадеш багьандан» селис гибсирил нушани иткъира балуси саби. БархIехъла замана хапли тIашбизурси телефонна гьимир балбарахъес командирли ургъан МяхIяммад ХIясанов архIяличи вархьаилри Бархбасла гIяскуртала ургъан гьимирра някъла буцили вацIализивяхI гьайвиуб. Сунечи хъарбарибси хIянчира таманаили чарулхъухIели, къаршихIебикесу илис кIел душман. Илди лябкьуси гьунчив кьадала гIела дигIяникили, душманти сай левихIи баайчи тIашизур. Хабарагарли гъуц бурхIили, ца немец таманварили сай, итил, бекIлизи автоматла къандакъ бяхъили, къагъвариб. Къагъиубсила някъби гIела дигьи, бекIличибси пилотка гужли кьакла къузбариб. «Душманра гIелахъили, хъусли нушала частьлизи виухIели, сенрил немецла мухIлилабад пилотка кабикиб ва ил дила хъарчIайзи кьацIикун. Дакьадалри хIушани, дила хIили башуси хъарчIала чебаибхIели, наб кумеклис бакIибти юлдашунала дукелцIи!», —бурибсири нуша диштIахIелил ХIяса МяхIяммадли сунечил кабикибсиличила ва чебаахъибсири нушази хъарчIайзибси хIяна.
«Лерилрара-сера ургъанна хIянчи дарили уилигу илини, — гьанбиркули бургар хIушаб, — стрелокла, миномет биршусила, связистла, разведчикла, саниструкторла». Бархьси саби хIушала пикрира. Дявила майдайчив ил хIяйна декIли вяхъибсири.
МяхIяммад ХIясанов хъули чарухъун коммунистли, ХIунтIена Байрахъла орден ва кIел «Гъабзадеш багьандан» медаль диханни. Узиб колхозла шоферли, хIяйвантала фермала заведующийли… Абикьур гIяхIси хъалибарг.
Чедибдешла байрамла бархIи нушани цархIилти дявила ветерантачил ХIяса МяхIяммад школализи живирусири. Иларадли лерилра нуша школала бучIантачил дарх памятникла гьала дашутири. Школала дурхIни илини дурутачи иштяхIличил лехIирхъутири. Нуша халатира лехIирхъули дирехIери илини дурутачи, сенкIун илини къяна хIебури.
1994 дуслизив хIила гъяжла изай ил нушачивад арухиб. Илала халаси узи ПаччяхIла Муса дявтазив къел-хIерзи агарли веткахъибси сай. Нуни иличила цархIил макьалализибра гьанбушибси саби.
4. Сен бахъбаибтири къачагъуни?
Гьар дус хIеблизиб Чедибдешла БархIи гъамбикIухIели, ца ишгъуна пикрира дила бекIлизи башули бирар: чинабад дакIубулхъути нушала ургаб гIярмиялизиб къуллукъбарес хIейгули гIелумбилзути адамти. Чинабад дакIубухъунтири дезертирти ЧебяхIси ВатIа дергъла замана, чучиб нушала сегъуналра гIягIнидеш агархIели?
Закон хIясибли дезертирти бегIлара кьяркьси журали танбихIлабирутири. Дургъбазивад вебшибси адам каршусири. Дявила заманала законти далукъира, нушачиб низам-кьяйда дулъути камли ахIенри. Интернетлизирад касибти баянти хIясибли, ЧебяхIси ВатIа дергъла замана нушала хIукуматлизив цаибил дезертир 1941 ибил дусла июльла цаличив дакIуухъунсири. Оренбургла мегьла гьунчив дявла хасси поездличивад тIяхIухъунсири ил. Дявти тамандиайчи нушала гIярмиялизиб дезертирти камхIебиуб. ГIярмиялизибад бубшни багьандан, авал дусла бухIнаб миллионцад солдат танбихIлабарибтири, илдазибад дявила трибуналла суд хIясибли 150000 кабушибтири.
- Се сабаб биубара нушала улкализиб миллион дезертир дакIубухънилис?—ил суаллис саби наб белкIлизиб жаваб бедес дигуси. Эгер бетаалли...
Цаибил сабаб, дила пикрили, Октябрьла революциялис ва граждан дургъбас гIергъи халкь кIел бутIаличи бутIнилизиб саби, цаибти ва бахъалгъунти - Совет хIукуматличи разити, кIиибти ва камтигъунти - нушала хIукумат хIейгути, Совет хIукуматличи дебали кьясти. Совет хIукуматли вайдешлизи бикахъибтас чула душманти большевикуни агарбарес бакIибтачил къаршили бургъес дигули ахIенри. Илдас фашистуни душмантиванра билзули ахIенри. Илдигъунти адамти сабри хIукуматлара нушалара дигIянти душманти.
Дила пикруми дацIти гъайли кахIелахъес багьандан, иш белкIлизиб ца биштIаси мисалра лебкис.
Нушала шилизивси хIурматла адам вируси ХIусен БяхIяммадовла гъай хIясибли, гIяпабаркьабну сунела, сай гIулухъа вирухIели, хъа бяхIлизи биршули уили сай илини Ленинна сурат, илала дудеш КъарабяхIяммадли биалли ил лайбикIули уили сай. «Нуни аргъес вираси дудешла ил баркьуди, - ибсири набзи ХIусенни, - рахли, сунезирад керасили, хIукуматли дуцибти диалри илала мас-мулк ва маза-мас. Дила дудеш узден вирусири. Ленинни ва большевикунани илала ва илдигъунти цархIилтала селра кебасибси ахIенри, хала хIякализирти цIукни ахIи».
ГIяхIли гьаниркур наб КъарабяхIяммад. Ил дила дудешла узикьар сайри. Урцуйзирад дирути ваяхIла гIяхIна уста вири ил. Унра Гьанжи Сулайбайра КъарабяхIяммадлира гIягIнидеш хIясибли колхозлис дукI-дураз, уркур-хIула дирули бири. Гьайгьайра, колхозла усталара большевикуналара ургабикибси селра аги. Большевикуни динничи кьаршили биъни бурги илис гIяхIхIебилзуси.
«Белики, тIабигIятла, жамигIятла ва динна шайчибси чула пикри-кабизли бурги нушала адамти бархьси гьунчибад чеббалкIахъунти?»—илгъуна пикрира башар дила бекIлизи. «Юх, ил секIалра дагъистанлантас иш анцIбукьлизиб сабабли биэс хIебирар,--чарбирулра наб нуни жаваб,--сенкIун бусурмантала дин хIясиблира ватIан душмантазибад балтахъни адамла бегIлара дурхъаси чеблализи халбируси саби».
Белики, дявтала заманализирти къиян-жапа сабабли диуб дургар нушала дубуртазибра дезертирти дакIубухънилис? ХIедиуб, дубурланти гIямрулизир къияндешлуни чекайсес бурсибиубти саби.
ГIур се саби, гьатIи, дубурлан адам дезертир ветарнила сабаб? Дявтазив сай кавшес асубирар ибси урехив? Юх, ил сабаб нушачи бекIлил лайикьси ахIен. Дагъиста тарихлизир, душмантачил бургъули, нушала халкьли игитдеш чедаахънила дахъал мисалти лерти сари. Нушачир дячIунти сари Тимурла ва Надир-шагьла гIяскурти, Деникинна хIурбуни. ЧебяхIси ВатIа дергълизирра дубурлантани душмантачи кьясдеш ва дявлизир гъабзадеш чедаахъибтири. Илар 158 азир дагъистанланни бутIакьяндеш дарибтири. 90 азиричиб имцIали бургъан дявла авлахъуначиб калунти саби. 57 дагъистанланни Советский Союзла Игитла у сархиб. ВерхIел дагъистанлан Асилдешла хIябалра журала орденна кавалерти бетаур. Ва гIурра вецIани азиртани касиб орденти ва медальти.
ГIяпабаркь, дила дудешра, сайгъунти колхозла букIуначил варх, арукибсири дявтази: Мамедкъалализиб чебатурли мас ва ваяхI дихути вагонтачи, гьайбарибтири илди душмантачил бургъахъес. Мегьла гьунила станция Къаякентлизи баили-хIебаили лебай, чилирил дехIдакIили дуили сари «Гитлер Усиша ваили сай. Илис цIуб арцла улибхьали бегIбарибси урчи хIядурли саби» бикIути гъай. Дахадаевла районна хъарахъуни чедиуси мерличи баибхIели, поездличибад тIяхIбашули бехIбихьили саби немецунала агитатортани биргIябиргибти дубурлан жагьилти. Дила дудешра, сунела гъай хIясибли, тIяхIухъес хIядурлири, рахли сунела халал узикьар ПаччяхIла Мусани тIашхIеибси виалри. «Аллагьли белкIунси саби нушачи лябкьуси,- ибсири, бикIар, Мусани. - ГIягIниси ахIен нушаб нясанала гъайличи лехIдилзес». Дудешли бурни хIясибли, сай ахIенну, бахъал цархIилтира, илала гъайличи лехIяхъили, тIяхIхIебухъунтири.
Илдачил варх уибсири дудешла цагьатIи узикьар – Шихшала Хасбулат. Колхозла мазала хала букIун вирусири ил. Илра дявтази арякьунсири, хьуна някъбачив вархьватурли дусалра хIейубси урши.
Мусала гъайличи бирхаурли, къачагъуни бетхIеур ит бархIи поездличибти гIяхIцад адамти. Хасбулатли биалли… Хасбулатли барибсиличилара бурисра.
Дила дудешли бурули вири ца ишгъуна хабарра. Хасбулат хала букIунни вируси мазала бригадализиб жагьил букIунала хIулби чегибси ца цIерхьси жагьил маза буили саби. «Нуша дявтазирад чардухъайчи иш кахIеланну, даширая, белгьи, бирехIе ца гIяхIна хинкI. Ил нушала гIямрулизиб бегIла гIергъиси хинкIли биэсра асубирарну». «Хала букIун разивикибси ахIенри,- викIи дила дудеш.- Чуйнара гьанбушиб бригадирлизи Дальний Востоклизиб дергълизи букес гьалаб руркъути букIунани ит хIентIа шам».
ЧархIевхъун дявтазивад ОТФ-ла бригадир Шихшаев Хасбулат. Гамъа хьунуй айкьур цагьатIи «дявтала урши». Беркун, чили беркунал, ит жагьил мазара. Дергуй, тамай деткахъиб колхозунира илдала мазала ва кьулала хIункьрира. Иткьяйда чеветаили, хала букIуй хIердарибти мазала лихIилра хIебикиб Хасбулатла цацунси урши, Дибгашила школала учитель Хасбулатов Азис, колхозла маза хъямдирухIели.
ПаччяхIла Муса, Шихшала Хасбулат ва гIурра 26 дила шанна шила дайлизиб тIашси памятниклизибси мармар къаркъала уркьуйзи делкIунти уми сари нушаб калунти. Илдазибад имцIати къел-хIерзи агарли беткахъибти саби. Ишар гьанхIедушес хIейрар Расул ХIямзатовла назмулизирад ца-чумал тIугъра:
«НабкIун гьанбиркули бирар, бургъанти-
ХIила авлахъличир чархIебухъунти,
КахIебихьун или иш ванзаличи,
Шурбухъи саб или цIуба къургъачи».
Белики къел-хIерзи агарли беткахъибти дибгашантанира баргиб бургар чус мер къургъала хIункьразиб. Или хIебиалри, гьар дус кIина закир урцули нушала шила чеди даибхIели, сен илцадра ахъли дучIути илди?
Бархьси саби, Дахадаевла районна Кировла у бихуси колхозлизи кадурхути шимазибадра, абзур районнизиб ва Дагъистайзиб кьяйдали, ЧебяхIси ВатIа дергъла замана лебтири къачагъберхурти адамти. Илдас дезертирти сабри или тамай викIесра хIейрар. Илди сабри чеббалкIунти, фашистунала агитатортала гъайличи бирхаурти игъбарагар адамти.
Илдани декьли дицIили диркьаличирад ляркьути колхозла уркри шилизи даайчи гьунирдалтутири, бикIар, гьарли-марти къачагъунази декь хъямхIедарахъес багьандан. Ил анцIбукьличила итхIели райкомла бюроличибра гьанбушибсири, бикIули бурули бирар. Саби гIяхIъулали къуллукъла органтази бакIахъили, илди чеббалкIунти дявтази чарбарес пикрира лебси буили саби. Илдазибад имцIати ил тяхIярли дявтази чарбарибтири.
Дила пикрили, нушала дубуртазиб ЧебяхIси ВатIа дергъла дусмазиб дезертирти-къачагъуни дакIубухъунтири баари кьадарла багьуди агарти адамтала ургаб иргъахънила хIянчи усалли тIашбатурли биъниличибли.
Дявтала замана гIярмиялизибад гьаббухъунтачила делкIунти дахъал жузи лерти сари нушала литературализир. Илдазибад нуни бегIла гIяхIсилизи халбируси саби Валентин Распутинна «ХIерии ва гьанбиркахъа» бикIуси повесть. Гьари нуни хIушаб ил жузла бухIнабуц гьалабирхьис, тяп повестьла игитличил кабикибсигъуна анцIбукьуни нушала дубурлантачилра кадикибти диъни багьандан.
Дявтала бегIла гIергъиси дус сабри. Гьарахъси Сибирьлизибси госпитальлизив аравиубли, дявтази чарухъес гIягIниси повестьла игит Андрей Гуськов, сунела дявила частьлизи хIекIили, жагьил хьунуйчи хъули арякьи сай. Сунела баркьуди хьунуй иргъу ва сунечи гIяйибхIебиру или пикрибарили саби илини. Мурул ва хьунул бахъхIи дугурбазиб къаршибиркули кали саби, Андрейла бегIтазибад ва шантазибад дигIянали. ХIукуматла органтала хIянчизарти, частьлизи чархIевхъунси АндрейлигIиб умцIули, илдала шилизира бакIили буили саби. Настенани чизилра багьахъурли ахIен муруллара сунелара дигIяндешличила. Ахирра ил дурхIяличи раили сари. Хъубеш нешли уршила хьунул юртлизирад дугIиули сари.
Дявти тамандиубли сари. Андрей биалли гIурра левал лебтазивад дигIяникили, чIянкIли ца сунечилацун пикриикIули. Настенали, чекасес хIериубли цIахдеш, сунезирад сари ребкIес кьасбарили саби. Жузлизир хIедурули хьалли, аргъесли саби «ХIерии ва гьанриркахъаба. Ну аркьясну, хIу кален, хIед илцадра гIязизли диалли хIела цIахти гIямру» ибти илала гIергъити дугьби Ангарализи тIяхIрухъес гьалар Настенала уркIилизи дакIибти диъни. Илгъуна анцIбукь дила шилис гьарахъли ахIенси ургубализибра кабикибсири, бикIар.
Ца нушала унра шилизивадси къачагъ някъличи вакIахъес бикIули, къуллукъла органтала хIянчизартани вацIализив ил дигIяниркуси мерличи илала биштIати дурхIни букибтири, бикIар. БиштIати дудеш вацIализивад дуравхъахъес багьандан бисули вявбикIухIели, къачагъ гьатIира дигIяниркули уили сай. «Дуравхъасли, каршура, мицIирли каласли, дурхIни дила гIурра бирар», - викIули уибсири, бикIар, ил. Халкьли бурни хIясибли, илини, къачагъверхни ахIи, селра хIукуматличи къаршиси барибсира буили ахIен.
Чис гIягIнисири ил кавшили? НушачибкIун, гIяхIъулали дявила комиссариатунази бакIибтази халбарили, гIурра гIярмиялизи бурхьули буили саби илдигъунти.
Свидетельство о публикации №226091901012