Урценая, лагьни

Нуни, гIулухъали вирухIели, дахъал жузи дучIули вираси. Дебали гIяхIдизурти гъай биалли, жузазирад тетрадлизи черделкIи, уркIиличир дагьес къайгъи бираси. Гьанна биалли ну гIулухъа ахIенра ва гьалавван жузани учIесра вирули ахIенра. УрхIла гIяхIти пикруми нуни чузи лукIути тетрадунира жявлил деткахъили сари. Белики гIягIнибикарли белкIлизи кабатес чила биалра цархIилла гIяхIси пикри, кьяйцIикIулра ну дила бекIлизив. Рахли илгъуна илаб баргасли, харидешли бирцIули бирар уркIи.
Ит бархIи савлира, гьар бархIи тяхIярли, гьаргбарира, зярхIси гьава бакIахъес или, балконна улкьай ва чериулра, бугIярси аргъличи хIерхIеили, кьакьани дурарухъунси рухъна урус хьунул адам. «ВяхI! Се бируси илини бугIярси гьаргалар ишцадра жявли? – викIулра набзи ну. – ИлкIун хIерейс яра хIерила гIергъи дурарулхъусигу лагьни далхес». «АхIен,- рикIули сари, дила пикруми делчIунсиван, наб бурес дигуси аргъибси хабчаб. – ЦацахIели илини бархIилис кIина лугьни далхули рирар: савли – жура-журала делкьунти ризкьили, хIерила замана – кьацIли. Ризкьила крупа илини тукентазирад айсути сари».
Нуни буруси дила унраличир хIеррируси рухъна хьунуйчила саби. Ил 80 дусичир имцIа риубли рургар. Ну шуэсил дус ишав хIерирулра ва лебилра ил манзил чериулра ил урус хьунул адам. Лерилра яни иличир бухъна лавсанна плащра палдарангла балала кIанара сари дирути. Балуй някълизиб илини биху тIерхьа, алгъай някълизиб – Советский Союзла замана дураибси бурдибси цIудара хозяйственный сумка. Мурталра тIашрилзуси сари 57 ибил номерла сари хIеррируси юртла мякьларти галгубаур. Бурни хIясибли, илала лер, бикIар, чинар сарил гьарахъси шагьарлизир рурси. Ил нешличи рашуси  ахIен. Баласра: неш ребкIибхIели, квартира бицес ляркьуси сари.
Люба бикIуси саби ил рухънас. ЦахIнабси у – Любовь, нушала мезли – дигай. ХIябра сунела баркьудлумачи цугбикибси у бедили буили саби илис – Дигай. Гьарил мицIир жайчи дигай. ИмцIалин – даршудешла лишанти лагьначи.
200 – 300-цада цIяба-хьанцIа рангла, цархIил тяхIярли бурасли, манавша-хьанцIа рангла, лагьни жявлил хIерли сари иличи. Рухънани багьлали гьаргбиру сунела сумка ва иларад каш бицIили декь дурайсу. ГьакIдарили иргьу ванзаличи, берубси мерличи. Рахли шин лерихIи крупа кайкарли, рухънала дяхI дарсдирар, хIейгеси куцличи диркур. Илкьяйдали вецIна-гъайна… лагьни делкъайчи.
Лагьни, багьлали къунздикIули, декьли дулцIан. Илди рухънала кьяшмачира  айцIули дирар, илала диндачирад декь кайсули. ЦацадехIти арцанти рухънала хъарчIлумачи далли айцIур. АдамлигIибад урехи беткахъили саби илдала. Наб ил гIяхIбилзули ахIен: лебилра ил рухънагъунти хIебирар, камхIейрар илдала ургав вайнукьара.
Нуни чуйнара кьасбарра, рухънани лагьни далхухIели, иличил гъайлизи ахъес, илала пикрумачила хьарбаэс. ХIейубра. Я рухъна, я илала лагьни  чула мякьлав тIашси набчи цайналра хIералра хIедизур. Илдас ну гIягIнили ахIенри: рухънала лерри чучил барх сунела пенсия бутIести лагьни, лагьнала леври дунъяличив бегIлара чус дурхъаси адам — рухъна. Илдас цархIил чилра гIягIнили ахIенри. Чула къумли лагьнани рухънази бурес дигуси иргъахъули бургар или гьанбикибсири наб, рухънала лагьначил ихтилат бикьухIели.
«Бархьси саби, рухъна гушли сари викIесра хIейрар. Цалра хIейрар илала гьарил гIягIниси секIал сунес даарицад лер викIесра. Ил камси секIайчи разили бурсириубси адам рургар. Или хIебиалри, пенсия арцантачил хIебу- бикIули бирар унруби. Рухънали лагьначил пенсия буртIули биъни унрубани балуси саби, сенкIун илдазибад чинилра чехIебаиб рухънала азбарла декьли бицIибси колхозла дехла машина ташбизурли.
Ца дила юлдашлизи нуни ил рухъначила бурибхIели, илини набзира тяп иличи мешуси цархIил рухъначила бурибсири. Ил викIни хIясибли, нушачибад гьарахъли ахIенси школала мякьлар хIеррирули руили сари лагьни сунела пенсиялизирад далхуси ца гьатIи рухъна. «ГIяхIси саби ил школала мякьлар риъни: биштIатани рухънала хIянчи чебиу ва чунира илизибад гIибрат кайсу», - дебали разивиубра гьар анцIбукьлизив учительван пикриикIуси ну.
 «Нушала къатIлизиб бахъал леб дугIла арцанти ва мицIираг далхути,- рикIар, селичила сабсил нуни лукIуси макьала багьурхIели, хабчаб. - Савли урхьула дублаб ва Ак-гель парклизиб шарала мякьлаб илди бахъал бирар. Илдани лагьни, чайкаби, къянбицун ахIен далхути. ВегIагар хурира житниракIун илдас гIергъи хIункьрадли дашули сари. ГьаввакIи гьари савли урхьула дубла, хурала дудеш чеваэс дигадли». Бархьси саби ил рикIусира: имцIабикIули саби мицIирагличи уркIецIила бегIти адамти. Ил гIяхIсира саби.
2011 ибил дуслизив ну МяхIяммад ХIяжиевла у бихуси кьакьанив ветерантала госпитальлизив гъал бархIи калунсири. Госпитальла юртла кIиибил дерхIличибси кардиологияла отделениела палатализив. Нушала палатала дурабси биштIаси балкон юртла гIелабси азбарлизи хIербикIусири. Рахли балконничи дуравхъи, дубуртала шайчивяхI хIеризадри, гьар бархIи савли чейади мякьлабси юртла хъалчив лагьни далхуси ухъна. Даршани лагьни дири иларра, манавша-хьанцIа ранглацун ахIи, дахъал цархIилти ранганалара: цIубаби, хъулаби, язла, дубсила, цIуба арцла рангла… Лагьнани ухъна алавуцили вири. Илдазирад цацадехIти ухънала хъарчIлумачи ва бекIличи адацIили дири. «ХIерагу, сегъунсил лагьнала икI ухъначи бирхауди»,- дикIули дирутири нуша зягIипти.
КIел дус гьалав хIянчи агарси ну гьар бархIи савли парк Ак-гельлизи шадив вашусири. БугIярли биаб, ванали биаб, наб декIардеш агарсири. Нуни иш белкIлизиб  гьанбуршуси бархIира дебали бугIярси янила бархIири. Биалра, ванати палтарра чегьурли, шаладиркухIейс ваира парклизи.
ХIябал халати дицIибти сумкала вегI мурул адамла къаралди. Урус-хьунул учительницас тIашбатурси памятникла гьала хIеили левай, ил тIашизур, дурайсули кьацIла бутIни ва дибгIяндирули, сай алав ларикIес вехIихьиб. БусагIятал илар дакIудухъунти чайкаби, урцанихIир кьацI хапбирули, ардаши ва гIурра чардулхъи. Къянби, къалабали касили беркеси, циила тяйдидиубли,  ванзаличи кайили дукулри. Лагьнас лугуси бутIа мурул адамли, дебали бибгIянбарили, сунела гьала кабирхьулри. Лагьнани ил алавуцилри.
Сунечи ну гъамирухIели, илини някъ гьакIбариб, ва нуни ил вагьурра. Ил сайри вицIибси, ахъси ахIенси дила дусмала мурул адам. Ца баз гьалавра, нуни чайкабас шарализи къацI лайбикIухIели, наб ил къаршиикибсири. ИтхIелира хIябал дицIибти сумкаличил. Пишяхъили серил ибсири илини набзи, амма нуни хIергъира. Баркала викIули урги, сунела хIянчила бутIа нуни бирули викIули.
Ну, парк кIина алавбарили, сай левихIи чарухъунхIейс, илини сунела сумкаби дацIдарилри. Нуша гъайлизи ахъира. Нуни урус мезли хьарбаира, чи бикIарал ва чинавад саял дила тяниш. «ХIябиб бикIар, Къала-Кьорейшлизивадсира»,- чарбатур наб жаваб муирала лугъатла дарган мезли.
Ну илала жавабли дебали разиварра. Чини Къала-Кьорейш гьанбушалра, разивиркусира ну. ИлкIун, бусурмантала Дагъистайзибси бегIлара дурхъаси мер биънила дураб, дила унра шира саби. Ну, виштIаси хъяшахIели, хала нешли Къала-Кьорейшлизиб хIербируси чIянкIли цаси ухъналара рухъналара хъалибарглис нушани бицибси гамуш букахъили вархьибсири. УчительхIелира 11 ибил классла дурхIначил экскурсияличи вякьунсири ну ила. ИлхIели илаб шилизирти гъятIдиубти ца-хIябал юрт сагадан тIашдалтули бузусири дила узи СягIидли бекIдешдируси СМП «Дагстройла» бригада. Дила гъамси юлдаш СалихI Кьадиевли сагадан белшунси саби илабси Хайдакьла уцмийти хIярибихьибси пирла гъятIбиубси лацра.
ГIяпабаркь СягIидла строительтани халаси хIурмат барибсири  дилара школьникуналара итхIели. ИтхIели илав  Хайдакьла уцмийтала Музейлис къараулбируси ГIямар бикIуси уркIмуццан ухъна адамра левсири. Илини набзи нушала гIяхIли Кьалумшатхъа гъятIкабиубси юртра чебаахъибсири. Нуни виштIахIели гамуш букибси юртра баргира. Нуша муирала халкь Къала-Кьорейшлис УркIмуцци дикIутира. Нешла шайчирад уркIмуццан сари дила бегIлара виштIал уршила хабчаб МяхIячкьалализибси  «Столица» бикIуси радиостанциялизир рузуси Анютара.
Илди лерилра баянти нуни дила сагаси тяниш ХIябиб ГIялиевлизи дурибтири ва иличила «Молодежь Дагестана» газетализи макьала белкIунсири. ИтхIели дебали гIяхIси ХIябибличила макьала «Дагестанская правда» газетализи дила юлдаш ГIябдуряхIман МяхIяммадовлира белкIунсири. Гьанна ишди бурхIназиб булугунала газетализибра лебри ХIябибличила макьала бикIули аргъира нуни.
«Сен гьатIи хI****ахъуси даргантази Даргала дай уркIилизибадси Къала-Кьорейшлизив акIубси, илав виштIахIели хIерирули калунси, мицIир жанничи уркIецIичевдешла ва ряхIмучевдешла вегI уркIмуццан ХIябибличила?» - уркIила бакIиб дила. Ил гьанна цугли хIябцIанну хIябра дус гьар бархIи савли хIябал сумкара сайра нушала биштIати узби лагьни, къянби, чайкаби далхес вашули сай. Сай хIерируси Редукторный поселоклизирти жярга-зегъа кархьути баканала мякьларти кьацIла бутIни дурчули яни гушти арцанти далхули сай ХIябибли. Ну хIянчиличи вашуси гьунчив ил наб къаршивиркули вирар, яра дицIибти сумкабачил урхьула дубла аркьули, яра вацIли илавад чарулхъули. Ишди бурхIназив биалли нуни ил варгес хIейубра: бакьира, инфарк бетаурли, реанимациялизив сай бикIули. Лагьни багьанданалра уритIесгу Аллагьли ил.
Рахли ну художник виасри, ишаб гьанбушибти кIел бухъна хIунулла, хъалчив лагьни далхуси ухънала ва уркIмуццан ХIябибла суратуни дираси. Ну художник ахIенра, ил багьандан илди адамтачила иш белкIлизиб балуси  тяхIярли бурили, тIашилзасра. Илдигъунти адамти дуньяличиб лебалли, баласра, илар мицIир жан камдирути ахIен.
Ахирличир гьаладирхьисра хIушаб И.Дунаевскийла гъай хIясибли бучIуси «Урценая, лагьни» бикIуси далайла ца-чумал къяйра:
«Урценая, лагьни, урцена:
Агара хIушаб гьабизести.
Дихеная, лагьни, дихена
Дунъяла халкьанас саламти».


Рецензии