ЧеббицIни
Савли верхIел сягIятра хIябцIали минутра дикибхIели, дуравхъунра хъуливад, сецад багьлали вашаслира, байхъала сягIятла ухIнав хIянчила виус или. Халаси урехиличил дабри хIусдухъесгу или, миъбяргIибси къирличи кьяшми багьлали кайцIули. Ахъбуцира пальтола хъябцIари, бекIличи битIакIира кьапIара.
Гьанбикиб наб 40 дус гьалаб дубуртазиб биубси бугIярси янила бархIи. Нушала унраличибси Кьялкнила шилизив учительли узусири ну итхIели. Савли хIянчиличи вашули, бархIехъ хъули чарулхъусири. Набчил школализиб бузули, Дибгашибад цархIилти учительтира лебтири.
Нушазивад гIямрула халал вири Рамазанов ГIямар ГIямарович. ГIямаров ХIямзат ГIямаровичра набчив гIяхIцадла халасири. Илди кIелра юлдашли бурусиличи ну лехIирхъули вираси. Илдачила саби дила гIямрулизир кадикибти анцIбукьуназибадси иш масхарала хабарра.
Чула шилизиб къаршибикибтас гIяхIси гIяхIялдеш дирниличибли декIарбулхъути хIурматла адамти саби Кьялкнила шилизиб хIербирути. Илдазибад бахъалгъунти дибгашантала тухумтира саби.
КIиибил сменализирра дурсри диубхIели, имцIаливан нушачил барх бузути кьялклантачир сарри нуша хIерила замана кьацIли дукути. «Шангла хъар гьаргли биалра, хялара ламус биэс гIягIниси саби» бикIуси даргала бурала хъумхIертесра къайгънази диркира. Ил багьандан цацахIели хIянчила барх бихули дирутири хурег: чуду, нусиличил яра диъличил кьацIла бутIа…
ХIянчила лявкьухIели гьанбикили жяв замана кабикибси анцIбукь, набзи ну дукаркIули ухIнаулхъулра печатьла Юртлизи. Тамашадизурли дила дукелцIи, хьарбиули саби юртлис къараул бируси МуртазагIялини: «Се гIяхIна секIал гьанбикили дукаркIулри хIу, ХIяжимурад? Бура, гьари, нушазира».
ГIе, нуни халати узбази халбирути дила юлдашуни гьанбикиб. Дила илдачила лукIуси иш макьалала цаибси игит Ваза ГIямар, гIяпабаркьабну сунела, жявлил нушачивад арякьун. КIиибил игит ХIямзат ГIямарович, ухънара ваили, зягIипра викили, школализивад арякьун. Сунела хабчаб Эсбетлис, хамирданна банкара гьабалтули, ил хъули кайили сай.
Кьялкнила шилизив парторгра виъни багьандан, ГIямар ГIямарович имцIали хIянчилав бархIиахъайчи кавлули вири. Илини хъулибад хурег бихули вири. Ил шуибил-урег-ибил дарсличи арякьунхIели, ХIямзат ГIямаровичли къяйцIухъи бурги илала бергараг. Лебтасалра бутIили, дукаркIули букусири нушани ГIямарла хIерикун. Чуйнара или барибла, ХIямзатли хIебукни балули, ГIямар хI****хьунси биръахъубси бухъмуй бихес вехIихьиб. ИлхIели ХIямзатли дурибти гъай нуни гьеч хъумартес хIейрус. «Гидгурала чуду-хинкIлизи белкьуй бархиэс хъули арбихис ГIямарли бихуси гIяш» (нушачиб гIяш бикIар бухъмуйлис), - ибсири илини. ГIядатла масхуртази халдирусири ГIямарли юлдашли дурути ва дирути.
Ахирра баргиб ГIямар ГIямаровичли гIямал: шилизивад лявкьухIели, гьаланачи партогла кабинетлизи ацIили, илаб белгараг балтес вехIихьиб.
Цайна сенрил, дурсрачи кьанирули вииши, хъуливад вархьли вакIили школализи, дигIянбарили бергарагра сайра, касили журналра, дарсличи арякьун. ХIямзат ГIямаровичли бусагIят баргиб парторгла урбихь. ТIягIямли деркунтири нушани гIяхIси билхьунси диъла бутIара кIантIиси бехIцIарира.
Илди дергурси газетализи ХIямзатли ижан кагъарличилси урца белкIла гIягIниахъала (пресс-папье) ГIямарла белгарагличи мешубикесли бергур ва сунени касибси мерличи кабихьиб.
ГIямар дарсличивад чарухъун, нушани чехIебаэсли белгараг шайу къузбариб ва дуравхъун. «Хъали буаб хIела, рахли халал секIал хIеберкадли», - викIар ХIямзат. Учительскаялизирти нуша вяхли дукардяхIибтири.
Байхъала сягIятла гIергъи ГIямар школализи чарухъун ва селра бетхIеурсила дарес вализур…
- Сегъунти хIерикунти лерри ишбархIи хIед Зазала (Заза ГIямарла хабчаб сари), ГIямар?- хьарбаиб ХIямзатли.
ГIяхIцад замана калун ГIямар ХIямзатличи вякьизурли. «Варг хIябмузли гъяркабердаб хIела!» или вявухъун ва… виругIев дукаряхIиб. БегI гьалаб сабри нушани бакьибси илини ХIямзатлизи вявъили. Сунени бурни хIясибли, кабинетлизи ваили, дурасили белгараг, укес хIядуриубли сай ил. ХIерикунла мерличиб баргили сай пресс-папье. «ГьакIбарили чIябарличи бяхъира,- викIар ил.- Ихаб бутIнадбиубли хебал».
Янила бугIярси бархIи ГIямар ГIямаровичли чеббицIиб ХIямзат ГIямаровичлис. Ил анцIбукь гьанбикили сайри ну гьанна хIянчила аркьухIели дукаркIусира.
ХIябилра бугIярси яни бакIибсири ит дус дубуртази. ХIябал бархIи тIашбизагарли дяхIили ургьулри. Сенрил ну итбархIи савли хъуливад хIянчила дуравхъес кьаниубра, амма кьасбарира цаибил дарсличи ветаэс.
Дахъ зумали закирад каркути дяхIила пуслани бекI ахъбуцахъес валтули ахIенри. Биалра, машинала гьунчивад вашули, ваира МуцIуллачи (кIелра шила ургарти мер-муса сари МуцIулли). Ца гурдалара ца адамлара къел сарри дяхIилизир лерти. «Чи саяра иш балагьлизив набчив гьалав хъуливад дуравхъунси » ибси пикриличил хIеризурра гьалавяхI.
Кьялкнила шилизи чевяхIихъуси Миккала бехI бикIуси дубурла хъар шайчив чеира ГIямар ГIямарович, дубурла хьар шайчив – каркули-алзули хIилхIи вашуси ХIямзат ГIямаровичра. «Ягъари, сен каркусив ил илцадра ахъси дяхIилизив? - тамашабилзусири наб. - Чинавад дакIуухъунсив ил Миккала бехIлиув? Ца адамла къелригу гьунчирти».
Амма нуни бетаурси аргъира. Машинала гьунчив багьлали вашуси ГIямарли ганз кацIибихIи сунела ганзра кайцIули, гьамадли вашули уилри ХIямзат. Нуни илди кIел адамла къел цадехIлизи халдарили уилра. Дубурла уди ветаили, гIелавяхI ласяхъибхIели, ГIямарли чебаили сай, секьяйда сунени юлдашлис гьуни гьамадбирулил. «ВяхI! Се саби иш нуни бируси?» - викIули, барсбарили саби сунела башри. Ахъси, араси ГIямар, цалис ца дебали гьарахъли кайцIули кьяшми, ватихьили сай дубурла дякькад лагвяхI. Илала кIел метрла гунзрачи цугикес къайгъназивси назикси, гIяшси ХIямзат, ,гьар тIяхIухъунхIели, дяхIилизи каркули уили сай.
Учительскаялизи ваили, къаркъала гали билкьуси печьла гьала тIашизурхIели, ХIямзатличибад майъалара бицIуси дяхIилара хIеркI бухъири. «Дукаду гIур хIуни дила хIерикунти?» - викIули, бетаурсиличилара бурули, ахъли дукаркIулри Ваза ГIямар.
Цайна гьатIи чеббицIибсири ГIямар ГIямаровичли ХIямзат ГIямаровичлис, царил тяхIярли буралли, ца гьатIи гIядатла масхара барибсири илини юлдашличил.
Ит замана диркьаличиб тIутIи дашахъути мераначиб хIербирути гIяхIлани нуша, дубуртазир хIердирутачи, дихути дири дицахъес чягъир халати мигла чармунагIир. Гьанбиркур наб: Мамедкъалала мякьлабси Ш. ГIялиевла у бихуси совхозлизир хIеррируси нушала гIяхIял хьунул кьаракьурешлан Къалумшатлира дихи нушачи чягъир. ИшбархIи бетаурсиван гьанбиркур ца ишгъуна секIалра: юлдашуначил бержили бадира чягъирлара кьяпIдарили хIулбира, ишди удирти гъай гьалар дашахъули, далайвикIули вири дила дудеш ГIяммала Ражаб:
«Аркьяса диркьаличи
Дуччара хинтIин дичли.
Херси сар нушилара
Кьаракьуреш Кьалумшат…»
Дибгашив хIерируси ХIямзат ГIямаровичличира Кьялкнив хIерируси Шамхалличира диркьаличивад чягъирра сайра вашуси ца гIяхIял вири. Школала мякьлаб бири Шамхалла юрт, азбарлар гIенала чIябарличир тIашли дяргIибти, шампанский тяхIярли дучIути чягъирли дицIибти чармунира дири. ГIягIнидеш хIясибли Шамхалличирад дихутири нушани чягъир.
Чягъир… Чягъир биалли… Нуни балули ахIенра, сен гьаннала замана агартив илдигъунти чягъир? Чягъир ахIенри итди, ГIямарла Батирай викIуливан «хIинтIин диж» сарри, яра, рахли лерти диалли дунъяличир шараб, шараб сарри. Бержес ахъбуцибси стакан таманбиайчи, кIелра кьяшла гамултачи даили, зир-р-р – булхъахъусири илдани хамха.
Гьанна нуни бурес хIейрус, се багьандан сабрил итхIIели нушани дураберкIибси нуни ишбархIи белкIлизиб гьанбуршуси сяхIбат: дусмала духъяндешли хъумкартурлира. Шамхалличирти чягъирли дужули дехIдихьибтири нуша. ГIямар ГIямарович сайри итбархIира тямада. Чебаира нуни: камси гьалаб ГIямарлизи чинирил унзалабад чягъирли бицIибси къянари гьабалтули (нушачиб къянари бикIар дахъал шин дашуси гарала гажиннис). ХIямзат ГIямарович, гапдирули чягъир, тIашбизагарли викIулри: «ГIяхIти чягъир сари Шамхаллара, амма набчирти гьатIира гIяхIти сари». ГIямар ГIямарович биалли гьарил юлдашла гъайличи пиширхъулри.
Итни бархIи школализиб ХIямзат ГIямаровичли сут бархIи сунечил сяхIбатличибти учительтази чебаахъибсири тетрадьла кIапIила бутIа. Илизи белкIири: «Эсбет. Маллала Хадижатлизибси къянари чягъирли бицIа. ЛугIира багьи». Подпись: ХIямзат. «ЛугIира багьи» ибти гъайли ит белкI сунела мурулла биъниличи таманни рирхаахъурли руили сари ХIямзатла хьунул ва лихIли чягъирли бицIили сари сулеркан уста Сикмала Рабадай барибси къянари.
СяхIбатличир ХIямзат ГIямаровичли гапдирули «гIяхIти чягъир сари Шамхаллара» викIути «хIинтIин диж» сунела азбарлизибси чармаларадтили урдухъун. Записка белкIи буилри ГIямар ГIямаровичли. «Укен гьаннара дила хIерикунтали»,- ибсири ГIямарли итхIелира ХIямзатлизи ва, «гIяк-гIяк!» икIули, ахъли дукаряхIибсири. Илгъуна пергер гъабза вири Ваза ГIямар.
Свидетельство о публикации №226091901017