Нешла уркIи

Мартла 8-лис дила пикри лебсири, хьунул адамтас багъишлабарили, ца жагаси назму белкIес. Чичила ва секьяйда лукIусил заманаличиб белгибарес хIейъни багьандан, вехIихьес хIейрули, гьанна ишди бегIлара гIергъити бурхIначи бикайчи пикриикIули калунра. Замана калалри-декIар, вирасив нуни Батирайли, МяхIмудли, Расул ХIямзатовли ва бахъал цархIилти нушала поэтунани делкIунтачи  мешубикеси назму белкIес? ХIейраси.
СенкIун къаршихIерикиб наб Батирайлисгъуна «верхIрангла вава» Аминат, гIяшикьхIейубра ну МяхIмудван ГIиса идбагла нешличи сунени мешуруцибси Марьямличира. Расул ХIямзатовван ну даршани хьунул адамти дигулира кахIелунра («Даршал хьунул адамличи ну гIяшикьлира», «Грузияла рурсбас» ва цархIилти лерти сари илала назмурти).
Расул ХIямзатовла сари ишди нуни дарган мезличи шурдатурли гьаладирхьути назмула тугъира:
«ЦагьатIира держла ахъбурцис кьукьяй -
ГIяйиб хIебаресгу наб ЧевяхIсини…
Бетаэс  бируси биаб гьар секIал - 
ЦагьатIи исбагьи кIапIрурцис нуни».
Дикьулраяв, сегъунти назмурта лукIули уилил чевяхIси поэтли  ухънаваибхIелира?  ГIягIнилив, гьатIи, икIди гъайлис гIергъира се-биалра гIурра дигайличила белкIес?
ХIебиалли… хIебиалли, дила дигути, къунби пикрихIедарили, гьандуршисра нуни халаси ахIенси макьалализир дила гIямрулизир кадикибти ва нешаначил дархдасунти хIябал анцIбукь, хIяблисалра ца цахIнабси ура бедили. ЦIаибил анцIбукь набчил кабикибси саби ну 15 дус виубхIели, кIиибил – 17 дус виубхIели, хIябэсил - цугли 48 дус гьалаб.
1. Шубатла кружка.
Коммунист бузерила гьаввашан (ударник) ветаэс дигули дирути дила къайгъни гIямрулизир цаялра хIедетерхур. ХIера, ит яргалисра, дусмачи ахIеили бикIули, наб чинабалра хIянчи лугули ахIенри. Дила царайонлан, набчил варх педучилищелизивад гьавухъунси МяхIяммад БяхIяммаев лерилра нуша дугьадизурти  мераначив хIянчила урцулри, ну биалли Астраханьна портлизив юнгалилра хIевцира (нуни никIа морякуначила Джек Лондонна повестуназибад балусири), «портлизиб юнгаби гIягIнити ахIен» бикIули.
 Нуша кьалли Астараханьнизир дузес или дурадухъунти ахIенри. Наб гьанна гIяхIил-декIар гьанбиркули ахIен, чина дукьес кьасли дурадухъунтирил  нуша, бархьбатурли белчIуди. Братская ГЭС-лизир дузес Сибирьлизи яра Бухара-Урал газопроводлизир дузес кьас бурги. Гьанбиркур,  итхIели верхIъибил пятилетка сабри. Далайра лебсири Ангараличила («ХIу нушаб муртлисалра гъамсири, дебали чебяхIси Ангара»). Ил далайли гьуцIдарибти-мага дурги нуша гьарахъси архIяличи.
ЦархIил шагьарлизи дукьес арц агни багьанданрив, яра цархIил се пикри бакIибал нушала мехIе агар бургази,  кIелрив, хIябалрив дуги Астраханьна мегьла гьунила вокзаллизир деркIили, гушра диубли, нушани кьасбарира гIеладяхI чардухъес. Ну гIярбукIла устнани барибси цIуба арцла вайла хIяба бицес вачарличи кайзурра. Гьар ну гъамиубси адам дукарирхIулри, «чинаб бируси хIела арцла ири» викIули. Чебуркъуб боксла хъатликуни дицес, «валлагь, абзаначи дакIибтири, хIера, иш дила тренерра нура, арц дигIи, хъули чардухъес хIедирулра» викIули. Иличира гьамадли бирхарули ахIенри: Багома (юлдашла имцIали бузахъуси у сабри ил) мешухIеркули вииши боксла тренерличи.
Хъатликуни дицили дикибти арцлис асили бегIлара гъамси станциялизи баайчи поездлис билетуни, адацIира МяхIячкъалализи лябкьуси поездличи. Вагоннизир чедирти полкабачи кадихьи, дусутала гIердарира. Нушала пикри бурги, поездличи адацIес бикалли, баибси саби или: чис гIягIниси нушала билетуни хIясибдирес.
Амма нушала гIяхIти пикруми гьархIедизур. Аллагьлира хъумкартурси Калмыкунала дянг авлахъличибси биштIаси мегьла гьунила станциялизир дархьдатурра нуша хъули аркьуси поездли. Ца дебали биштIаси юртра, шинна тIакьаличилси кIялгIяра (водонапорная башня) ахIи, илар цархIилти юртани аги. Авлахъличир валрумира чедиулри. Багомали, кайили мегьла гьунчи, бехIбуциб урус мезли иш далайра (нуни дарган мезличи шурбалтулра):
«Кайили левра цунни мегьла гьунчи,
Кисализир кIел деруб бялихъличил.
Пивола чарма чинарил арбукиб.
Ца хупIикесалра наб хIебикиб.
Сен илцадра дацIтив ишбархIи кисми?
Чинартирав хIуша, дила къурушми?»
Ну биалли гIясидешли вицIилри лебил дунъяличи, имцIаливан, чебяхIси улкала черяхIти шел дусила плантачи, дила кьисматличи ва юлдашличи. Чинаб баргибсив илини ил даг лерли ишбархIи агарти арцличила пайдаагар далай?  «Сен илцадра дацIтив ишбархIи кисми? Чинартирав хIуша, дила къурушми?» Мурт лертирив нушала къурушми? 13 къурушла стипендиялис нушаб савли дукес хIябал стакан чяйлара бархIехъ общежитиелизир нергъ дирахъес деруб милякъунали дицIибти макIаронтира сарри лугути.
Илди пикрумани изесбяхIяхъибси бекIличи някъбира чедуцили, гьайбарира нуни чянкI авлахъкад. Валруми чедаибхIели, гьандикиб Сергей Есенинна назмула ишди кIел тIугъра:
           «Савли шалаличил хIунтIен валрумани
           Валхули калунра ну цIуба ниъли».
  Нура хьулухъунра ургус савлиличил, поэтван, валрила ниъли ужес. Секьяйда держес вирусира нуни илдала ниъ? Дуару илди ниъ дирзахъес?
Амма ит бархIи нуни валрила ниъ держира. Хъулирад, гьаргдарили унза, гьарракIиб дебали гъярцIа хIулбар рухъна хьунул адам. «ДягIли хибти гъум хIулбази хIедашахъес багьандан чедурцули, гъярцIдиубти дургар илала диштIати хIулби»,- гьанбикиб наб. Ил пишряхъили нушази гъайлизи ахъиб.  Аргъили илини буруси, нуша хъули адацIира.
Гьаланачир рухънани дяхIиван цIуба ниъли дицIибти кружкаби нушала някъбази гиб. Ниъ гIяватири ва дузтири, илдазиб цIикIдиънила тIемра лебри. Илдани гьамадли милигдешра ихъахъулри. Рухънани нушала кружкаби цайна гьатIи дицIиб, гIур гьала кайхьиб букIуси кьацIра нусира. Нуша делкъайчи дукунра. КIинайс, дахъал дусми ардякьи гIергъи багьурсири нуни нушани держибти валрила ниълизирад дарибти арадешлис сабабли дирути держ диъни. Шубат бикIуси саби илди держлис. Шубатли цIакь бакIахъиб бургар нушазиб арали хъули чардухъахъес.
2. АнкIила къяжа ва шиниша чяйла пигьала.
 Бухарализирад Антоннисра набра дуги-дугели дебшес чебуркъуб. Нушаб декIардеш агарсири, чина диркутирил, ва ил багьандан, Каганна мегьла гьунила вокзаллизи даибмад (Бухарализи мегьла гьуни агарсири), бегI гьалаб гьайбируси поездличи кадиибтири. Гьанна наб гьанбиркули ахIен, сецадхIи даширал поездличир. КадацIира нуша кьанни бархIехъ Аму-Даринская бикIуси (гьалабла у Самсоновка) Аму-Дарья хIеркIлис гьарахъли ахIенси мегьла гьунила станциялизи. Бурули бири, хIеркIла итил шайчиб Афганистан саби или. ХI****ас, бархьсил ил яра къянал. Баласра станциялизиб лебси ца бухъяна кьакьа биъни, ва илаб хIербирути имцIатигъунти адамти туркменти биънира.
Станциялизи даибхIели, нушала лерти 20 кепек сарри. Наб гьанбикиб юлдашли 16 кепеклис кIиибил сортла буханка ису или, илини биалли асиб 14 кепеклис прима папрусла пачка. Нуни итхIели папрус битIикIули ахIенри. Ну 18 дусалра виубли ахIенри, Антон 25 виэс камси заманари лебалси. «КьацI агарли сунени яхIбиралли, нунира бирис» бизахъурли, арякьи вокзалла бухIнабси скамейкаличи кайхьунра…
Савли нуша хIянчилигIир кьяйцIдухъунра. Станцияла ца дублаб тIашбалтули лебри сагаси гостиница. ИлабяхI сабри нушала архIяра. Лебилра  дуги папрус битIикIули урги, савлилис кадерхур Антонна папрусунира. ТIашбалтуси гостиницализи хIедаили лерай, къаршихIейкесу саманна кирпичла ца дерхIла юртла гьалав ца дебали ухъна узбек, бабай. Илини се саррил, кьакла дурцули чIямдирули, гIур тудирулри. Шиниша шутрали бицIахъилри алавла.  ГIур нуни багьурра ил чIямбируси секIайс снюс бикIни. Папрус бержнилизи кабилзуси саби , бикIар, ил чIямбаралли яра кентIлиу кабихьалли.
Дуги-хIери кьацIли хIевкунси Антон, ну мякьяд викIукъира, гъамхIейэсу бабайличи. Саламра бедили сайра, цIуцIиуб ухънала гьала ва тиладидариб снюс. Ухънани, шалбарла кисаларад касили, Антонна гьабуцибси някъла гIяхIцад нукьунгъунти секIал кадихьиб. Ну гIурра викIаси «мадурцид мухIлила хIуни хIедалути секIал, МяхIяммад» (илала бархьси у МяхIяммадри) или, амма, набчи лехIхIейзурли, илини каш бицIибти шиниша агъу мухIлила чамкьадатур. ГIе, гушси адамлис илди агъури. ХIяйналра чIямдарес валкьхIеурли, хIулби убилчедарили, кайкиб ванзаличи лебилра Средняя Азиялизив цацун левси дила юлдаш.
 Ухъна уркIухъун, селра барес хIейранвиубра нура. ГIягIнилири дяхI дирцес шиналра. Нуша аъдяхъили лерай, шиниша чяйла пигьалара сарра  гъамриуб рухъна. Бабайлира нунира ахъбуцира юлдашла бекI, рухънани Антонна мухIлила чяй кертIиб. Камси заманали илини гаргдариб хIулби. Шакрикиб риэс рухъна нуша гушли диъниличи, илини бусягIят хиб дягIути пигьалаби, бизити чяйли бицIибси чяйник ва дебали дукIути чумал къяжа. ИтхIейчивад вехIихьили шиниша чяй нуни бягIуси пигьаларад сари дужути.
Нуша ит бабайла юотла мякьлаб тIашбалтуси гостиницализир дузес дехIдихьира. ЦацахIели бархIехъ чяйли дужес бухънаби туркментачи дашутири. Антон верцахъибси рухъна дебали разирирки, нуша чучи гIяхIлад дукьяхIелри.
Ца бархIи бархIехъ ухънала юртла мякьлар нуша чяйли дужули лерли, валруми дакIибтири шинни дужес. Гостиница тIашбалтуси мерличиб ванзализирад адитIунти шинна гIиниз лебри. Антон, нушази селра хIеили, касили мурчIра сайра илди лерихIи  дуцIухъун. Ухъна гIергъи вявикIули калунгу, дила юлдашли селра хIергъиб. Се викIулрил ил, нунира аргъес хIейубра. ХIердикIулрагу: някълизибси  мурчIличил гьакIикIуси Антонничи ласбяхъили, ца халаси валрини тудяхъиб. БекIличивад кьяшмачи бикайчи Антон шутрани вегIкатур. Ухънанира нунира дарибти дукелцIи! Азбарларад валрумачи хIеррикIуси рухъна рархли, дукелцIи тIашаэс хIерирули, хъули гIеларикиб. Дила пикрили, ил сабри, ну гушли ватурли папрус аснилис, юлдашлис ЧевяхIсини барибси танбихI!
3. Самогонна шиша.
1970 ибил дусла хIеблизив ну гIярмиялизив къуллукъбирули левалри. Ца итни бархIи савли стройлизи кадизурти нушази полковник Агаев викIар: «Къялкъяличил кьар дердес балути кIел ганзла гьала шагом марш!» Вахъ цIакьли разивубси нуни хIилхIи калунра шел ганз кайцIули. Ласирхъулрагу: гIур цалра стройлизивад дуракавхъунси агара. Лебилра шагьуртазиб хIербирутили уббухъун, илдазибад чилилра далули ахIенри шила хозяйствола хIянчи. ХIилхIи калунра нушани командованиела «дебали мягIничебси балбуц» таманхIебирули.
Ца сягIятла гIергъи частьла командирли ну сунела кабинетлизи тIалабварира. Илав леври нушаниван кIел дус гIярмиялизиб къуллукъбарахъес институтлис гIергъи вархьибси лейтенант Ремизовра. Полковникли бурибсири набзи: «Жигит! АбалцIен шел гIяхIти солдат. Аркьяда нушала частьли хIерудибируси нушачибад 20 километрла гьарахъихIибси пионертала лагерьличи. Итаб бурсибара хIуни букибти кьарли удахъес. ВецIал бархIила бухIнаб, пионерти бакIайчи, лагерьла мер-муса гIягIниси куцличи дикахъес чебиркур. Дердая кьарла майдунти, някьиш детаахъурли вавни удатурти мерани, урдяхъяя гIягIниагарти кьадуби. ХIушани лагерьла начальникли хъарбарибси секIал бируси саби. Лейтенант Ремизовра хIушачил лявкьуси сай».
Нушани вецIал бархIила бухIнаб чебетаахъили таманбарира командирла хъарбаркь. «Дебали мягIничебси балбуц» унгъли дураберкIни багьандан, ну вецIал бархIилис отпускличи хъули вархьибсири.
Частьлизи чардухъес кIел бархIи гьалар дииши дила юлдаш Владимир Дроботра нура нушани хI****уси шила дублар савли мурала гIебализир черсаргъибтири. Гьанбиркур наб  ца рухънани нуша сунечи ардукили. Гьандиркур илини нушаб дурибти: «Ва дила дурхIни! ХIуша аръа маркалиур дусули калуйрагу. ЗягIипдикес асубирар, даширая набчи. Далхара вана ниъли».  Ардукили сунела биштIаси, духьбазибад барибси юртлизи, гьадуциб ниъла кружкаби. ГIур хIерризур нушачи, къалабали гьаргала дурарухъун ( шакрикиб риэс ниъли нуша сагъхIедирниличи). Камси заманали  самогонна шишаличил ва хIевала сури бицIибти гидгурачил рухъна хъули чаррухъун. БусягIят бариб хайгина, кабихьиб столличи. ДелчIунра нуни Твардовскийла «Василий Теркин» поэмализирадти хайгиналис дурибти дезала дугьби:
   «Хайгина, хайгина! Агарси саби
   ХIуйчибра пайдала бизил беркала.
   Урусла гIядатван, гIягIниси саби
   ХIу хIясиббарайчи бержес гIяркьила».
 Вайли дикьули рурги рухънани, набчи гъамриубли, «Се викIуда, урши?» рикIар. «Селра, селра, неш! – ира нуни.- Пергер хайгина барри хIуни. Баркалла!» Илини нуша кIапIдуцира, ва гIур някъличил къанчла лишанра бариб.
КIел бархIи гIергъи нуша частьлизи чардухъунра. Лейтенант Ремизовли нуша ца дуги чучил дарх агниличила чизилра хIебуриб.
 ГIе, жявлил итди хIябалра рухъна гIямрулизибад арбякьун. ВахъхIи пикриикIаси ну: сен гьатIи хIябалра хьунул адамли бархьли багьурсири хIябалра анцIбукьлизиб нушаб чараагарли гIягниси секIал. Калмычкали – валрила ниъ, туркменкали – шиниша чяй, урусли – самогон? Пикриухъалли, бахъ гьамадлигу ил суайс жаваб гес: илдас гIеббурулри секIал гьалахили балуси ва сахаватси нешла уркIили.


Рецензии