И падау снег на зямлю

Міхась Южык

І падаў снег на зямлю

аповесць

1

— Наташа, цябе да тэлефона клічуць. — Вера Міхайлаўна рэзка адчыніла дзверы пакоя дачкі.
— Хто? — з ажыўленнем спыталася Наташа, дзяўчына дваццаці гадоў, студэнтка; яна сядзела на тахце і корпалася ў кіпе глянцавых часопісаў.
— Коля, напэўна.
— А… — ужо з расчараваннем прамовіла дачка. — А дакладна ён?
— Ды ён жа, ён, — раздражнёна сказала маці, бачачы, што Наташа нават і не думае ўставаць. — Дык чаго ты сядзіш?
— Скажы, што я занятая. Потым яму перазваню. У дзяжурку.
— Што значыць — занятая? — абурылася Вера Міхайлаўна, усё яшчэ стоячы на парозе. — Чым?
— Ну скажы, што ў ваннай. Ну прыдумай што-небудзь.
— Не, мілая. Прыдумляй сама.
— Ды я не хачу з ім размаўляць! — капрызна ўсклікнула Наташа і ўзабралася на тахту з нагамі.
— Вось яно што! — з іроніяй паглядзела на дачку маці. — Ці не рана хвастом круціць пачынаеш, даражэнькая?
— Нічога я не кручу, — фыркнула Наташа. — Няўжо так цяжка сказаць, што я яму перазваню пазней? Што ў цябе… — Тут яна хацела завяршыць тыраду словамі “язык адсохне?”, але своечасова спахапілася і зменшыла экспрэсію: — Няўжо гэта так складана?
— Э-эх, дзеўка, глядзі, — з прыкрасцю зірнула ёй у вочы Вера Міхайлаўна і выйшла ў калідор.
Хутка Наташа пачула заглушаныя дзвярыма словы: “Гэта Коля? Добры дзень, Коля. Яна просіць прабачэння, што не можа зараз падысці, і пазней перазвоніць. Ага, ага… усяго добрага”.
Наташа крывілася пры кожным маміным слове: ці не замнога гэтаму тыпусу цырымоній? А між тым чатыры месяцы таму згарала ад кахання да ўзгаданага Колі і шчыра думала, што знайшла свайго суджанага. І яшчэ два тыдні назад, праўда ўжо без усякай рамантыкі, мілавалася з ім на апошнім радзе глядзельнай залы кінатэатра “Цэнтральны”. Ды за гэтыя два тыдні ў яе жыцці шмат чаго адбылося…
З Колем Свірыдам яна, тады студэнтка другога курса педінстытута, пазнаёмілася паўгода таму, у траўні. Пазнаёмілася досыць банальна — на вечарынцы ў інтэрнаце, у пакоі сваёй прыяцелькі. Коля вучыўся на адным факультэце з Наташай, быў на курс старэйшы. Яна і раней сустракала яго даўгалыгую постаць у калідорах, але нічым ён яе не зацікавіў. Як, зрэшты, не зацікавіў і пад час памянёнай вечарынкі, звычайнай студэнцкай папойкі. Народу набілася тады процьма. Быў там і Федзька Жазлоў — зух, гітарыст, высокі і надзвычай прыгожы хлопец. Быў і Міця Карасько, спартсмен, чэмпіён горада па плаванні. Былі іншыя паглядныя, дасціпныя і гаманкія хлопцы. Словам, Коля Свірыд яўна тушаваўся на іх фоне, і думаць пра яго Наташа не думала… Як нечакана ў калідоры, калі народ выйшаў перакурыць, гэты даўгалыгі Коля, аказаўшыся побач, загаварыў з ёй і пасля некалькіх фраз ашаламіў любоўным прызнаннем. Гаварыў ён красамоўна, без сораму і няёмкасці, прытым глядзеў прама ў вочы. Гэта было так неспадзявана, так смела і нова, што Наташа не адпрэчыла яго заляцанні і дала нумар свайго хатняга тэлефона.
Праз два тыдні яны ўжо сустракаліся ці не кожны дзень, хадзілі ў кіно, а часцей — проста бадзяліся па горадзе і, трымаючыся за рукі, узрушана гаманілі і залівіста смяяліся. Коля аказаўся надзіва цікавым суразмоўнікам, эрудытам і кнігалюбам. Ён чытаў ёй на памяць вершы і цытаваў цэлыя абзацы з сусветнай класікі, мог упэўнена размаўляць пра музыку і жывапіс, ведаў тонкасці сучаснага тэатра. Наташа шчыра ім захапілася.
А затым было лета з яго сонцам і кветкамі, праліўнымі дажджамі, цёплымі зорнымі начамі і ранішнім пошчакам птушак. Коля толькі на тыдзень з’ездзіў да бацькоў у Гродна, а так яны не разлучаліся ні на дзень. Яны часта бавіліся на пляжы Мінскага мора, хадзілі ў лес па ягады і грыбы. І ўсё ўдваіх. Ім ніхто не быў патрэбны. За тры месяцы Наташа забылася на большасць сябровак, а з мамай, татам і бабуляй размаўляла таропка і без ахвоты. Не было часу нават толкам паесці. Ад безупынных спатканняў, ад бадзянняў па горадзе і яго ваколіцах, ад штодзённых абдымкаў і пацалункаў з Колем яна прыкметна пахудзела. Аднак не паблажэла, а стала яшчэ прыгажэйшай. Тут трэба сказаць, што Наташа Верамейчык была з пародзістых, дужых дзяўчат. Жанчына так і перла з яе. Усяго, чым прырода вылучае гэты пол, было ў яе многа. Але яна зусім не здавалася поўнай ці няўклюднай. Наадварот, вызначалася надзвычайнай рухавасцю, спрытам, паходка яе была грацыёзнай. Смуглы і нязменна румяны твар гаварыў аб бездакорным здароўі. Словам, на Наташу мог “клюнуць” любы, самы варты хлопец. Аднак выбрала яна Колю Свірыда. Праўдзівей, не выбрала, а неяк усё само сабой атрымалася. Наташа была шчаслівая. Прынамсі, шчаслівая ўсё лета…
Але насунулася восень. Неяк нахабна і беспардонна: з дажджамі, з пранізлівым ветрам і хмарамі, што трывала хавалі яшчэ высокае вераснёўскае сонца. І стала аддаляцца ад Наташы летняя казка кахання. Не, яны па-ранейшаму сустракаліся з Колем, гулялі, абдымаліся ў ціхіх месцейках, цалаваліся, гаварылі пяшчотныя словы. Але не магла ўжо Верамейчык жыць імгненнем шчасця, а ўсё часцей задумвалася над сваёй будучыняй. А іменна: куды ж прывядуць у рэшце рэшт іхнія дачыненні? Бо прырода адвеку змушае жанчыну і мужчыну сысціся найшчыльнейшым чынам, каб нарадзіць і выгадаваць дзяцей. Гэта бясспрэчна. Ва ўсякім разе, іншага сабе Наташа не ўяўляла. І вось нешта замінала зрабіць апошні крок да гэтага збліжэння. Што? Магчыма, нават не тое, што яна была цнатлівай, што яшчэ не знала мужчын. Узрост у яе быў такі, што не проста дазваляў, а патрабаваў гэтага. Дзень і ноч, міма ўсякай волі, Наташа толькі і думала пра мужчыну. Але вось дзіва, той першы яе мужчына не ўяўляўся ёй Колем... Не тое каб яна не адчувала да Свірыда прыроднай цягі — тут было ўсё натуральна. Наташа з трымценнем успамінае той міг, калі ліпеньскім вечарам яны стаялі пад дрэвамі, ля альтанкі, і Коля нечакана падхапіў яе на рукі, занёс у альтанку, усадзіў на калені. Так, цалуючыся, яны праседзелі немаведама колькі часу. О, Наташа памятае, як яе цела ператварылася ў суцэльны агонь, як адчувалі яе клубы пад сабой цвёрдыя, мускулістыя Колевы сцёгны. З таго часу і зразумела яна, што гэта самае моцнае адчуванне на свеце. І тым не менш… тым не менш Свірыда яна не бачыла сваім мужам. А толькі будучаму мужу парашыла Наташа аддаць сябе дарэшты.
Чым жа ён яе не здавальняў? Ды найперш тым, што жыў у інтэрнаце, быў нетутэйшы. Не туліцца ж з ім пасля вяселля ў казённым катуху і, тым болей, не весці ж яго да сябе. У іхняй трохпакаёўцы і так не прадыхнуць. Бабуля пасля інфаркту лежма ляжыць у спальні, і нават калі здаровая была — рэдка з дому выходзіла. Бацька з маці залу займаюць. Яўген Сямёнавіч, у сілу сваёй прафесіі, па тры дні ў тыдзень дома працуе. Так і сядзіць поседам за пісьмовым сталом, у зале. Толькі мама рэгулярна ходзіць на працу. Карацей, мурашнік, дый годзе. І таму незразумела, на што гэты Колька Свірыд разлічваў. Рамантык бязглузды, думала Наташа, на рамантыцы кватэру не пабудуеш. І тут жа ўзгадваўся прыклад Светкі Голуб, аднагрупніцы. Вось хто адарваў сабе куш: ужо год жыве з заезджым бізнесоўцам, бельгійцам, замуж мерыцца. Ды, зрэшты, навошта ёй замуж — і так у сабаліным футры ходзіць, на аўто, падораным палюбоўнікам, раз’язджае. Учэпістая дзеўка. І прыгожая, якіх пашукаць. Не любяць яе ў групе, зайздросцяць па-чорнаму. А ў групе іхняй, дарэчы, дзяўчаты не так вучобай занятыя, як кавалераў шукаюць. І паспяхова: добрая палова з іх стала спіць з хлопцамі, трое за апошні год вяселлі згулялі. А яна, не раз папікала сябе Наташа, якога ліха марудзіць, чаго час губляе з гэтым даўгалыгім Свірыдам? Зацялася на ім і адліпнуць не можа. Чаго ён дамогся ў жыцці, чаго здатны дабіцца са сваёй начытанасцю, інтэлектам? Вучоным стане? Дык у іх зарплаты — з гулькін нос. Наташа гэта па сваім бацьку ведае. Так многа зарабляе стары, што вымушана яна хадзіць у збітых чаравіках і пацёрханым палітоне.
Так, яшчэ на пачатку восені (а цяпер сярэдзіна снежня была) беспаваротна ўразумела Наташа, што Колька не пара ёй. Так і будзе ўсё жыццё разумнічаць задарма. Балбатун! А ёсць жа людзі, што свой інтэлект прадаць здатныя. Вось да прыкладу, зараз па тэлевізары, на які раз-пораз пазірае Наташа, кемлівыя сівыя дзядзькі галавой зарабляюць, у віктарыне. Задае пытанне вядоўца, а яны, спрытнюгі, на кнопачкі ціснуць — хто найхутчэй — ды адказваюць. А правільныя адказы адразу ж у грошыкі пераводзяцца і высвечваюцца на табло. Адзін, вусаты, ужо пяць тысяч зарабіў — во дзе сям’і карміцель. За такога кожная пойдзе…
Тут дзверы Наташынага пакоя пачалі марудна адчыняцца. Гэта бацька са сваёй кульбай. Зараз пачне штодзённую казань.
Яўген Сямёнавіч, абапіраючыся на кіёк, увайшоў і зачыніў за сабой дзверы. Затым моўчкі праклыпаў да тахты, дзе сядзела дачка, апусціўся побач з ёю.
— Ну, чаго, мілая, не займаешся? — спытаўся ён, шматзначна зірнуўшы на ўключаны тэлевізар. — Ці сесію не будзеш здаваць?
— Вось давай толькі без насмешак сваіх, — буркнула ў адказ Наташа, гартаючы глянцавы часопіс.
— А калі сур’ёзна?
— А калі сур’ёзна, то я ўжо дарослы чалавек, і мне паганятых не трэба.
— Ну-ну, — хмыкнуў у сівыя вусы Яўген Сямёнавіч. — Мы ў маладосці, канешне, таксама кахалі, і інтарэсы нашы адной вучобай не абмяжоўваліся. Але ж мелі нейкага цара ў галаве, ведалі, што жыццё жартаў не любіць.
“Пачаў! — злосна падумала Наташа. — Ім бы ўсё павучаць…” — і яшчэ глыбей унурылася ў старонку часопіса, палову якой займаў фотаздымак аголенага жаночага азадка.
— Тым больш што здольнасці ў цябе ёсць, — працягваў бацька. — Займалася б — у аспірантуру пайшла, абаранілася…
Наташа сярдзіта маўчала.
— Ты мяне чуеш? — Бацька крануўся рукой яе локця.
— Ну.
— Як у цябе справы з артыкулам па Гарэцкаму?
— Ніяк.
— Што значыць — ніяк? — здзівіўся Яўген Сямёнавіч. — Мы ж з табою дамовіліся.
— Няма калі. Сесія на носе, — нехаця маніла яму дачка.
— Ды не сесія, а вось што ў цябе на носе, — бацька тыцнуў пальцам у фота жаночага азадка. — Пра гэта ўсе твае думы. Эх, Наташа, Наташа…
— Што “Наташа”? — гнеўна зірнула на яго дачка. — Што вы ўсё павучаеце, у душу лезеце! Як субота — то хоць з дому збягай. У вас сваё жыццё, у мяне — сваё. Сама разбяруся ў дваццаць гадоў, што мне рабіць!
— Э не, мілая, у нас з табой пакуль што адно жыццё, — пастражэлым тонам пачаў бацька, — і сям’я ў нас адна. Вось калі замуж выйдзеш, ды так, каб муж цябе карміў-апранаў, то тады размова другая. А пакуль ты жывеш са мной, пакуль вучышся, то май ужо цярпенне бацьку слухацца…
— Ты яшчэ хлебам мяне папракні! — ускрыкнула Наташа і саскочыла з канапы. — Не трэба дзяцей нараджаць, калі такія бедныя! А калі нарадзілі — цярпіце.
— Ды ты што, — агаломшана глядзеў на яе Яўген Сямёнавіч, — блёкату аб’елася? Апамятайся, хто цябе папракае?
Наташа замаўчала і адышла да акна.
— І не сорамна табе такое казаць, Наташа? — праз некаторы час прамовіў бацька і стаў з цяжкасцю падымацца з тахты. — Хіба я калі-небудзь табе дрэннага пажадаў?
Дачка, стоячы да яго спінай, бязмоўнічала.
— І з артыкулам пра Гарэцкага я распачаў, таму што памагчы табе хочацца, таму што бачу ў цябе да гэтага здольнасці. Я нават з галоўным рэдактарам дамовіўся, каб запланавалі цябе на першае паўгоддзе. А пачнеш друкавацца — перспектывы перад табой лягуць… Няўжо ж не ясна, што за жыццё трэба ўчэпіста трымацца? Чым раней сваю нішу зоймеш, тым лепей…
— Артыкул я дапішу пасля сесіі, — роўным, халодным голасам адказала Наташа. — Цяпер сапраўды няма часу. У мяне яшчэ “курсавік” не скончаны.
 — Ну ладна, дачка, — бацька паклыпаў да дзвярэй, — пайду я. Даруй, калі што не так. Але і ты не сярдуй дарма: стары маладога не заўжды зразумее… — І ўжо на парозе абярнуўся: — А, Наташ, чаго да бабулі сёння не заходзіла? Яна ж чакае цябе…
— Зайду, зайду, — паспешліва адказала дачка; ёй не цярпелася, каб бацька нарэшце выйшаў.
Ух, як ён яе раздражняе апошнім часам! Вось і зараз нагадаў пра бабулю — і нібы знарок параніў. Напраўду сорамна стала Наташы, што не толькі не зайшла да старой, а з раніцы нават пра яе не падумала. Усё гэты Свірыд у галаве, усё мяркуе Наташа, як з ім лацвей разабрацца — каб дакучаць перастаў.
Тут вось у чым справа.
Прыкладна два тыдні таму зачапіла яна сабе новага кавалера. Ды такога, што і марыць не марыла. Выпадкова ўсё выйшла. Была яна ў гасцях у сяброўкі, а ў той гасцявалі яшчэ тры не знаёмыя Наташы дзяўчыны. Без хлопцаў усё было, звычайныя дзявочыя пасядзелкі. Выпілі яны пару бутэлек сухога віна, разгаварыліся, неўпрыкмет праляцеў час. Калі спахапіліся, то аказалася — палова першай ночы. І тут адна з дзяўчат аб’явіла, што выкліча брата і ён іх развязе па дамах. Пазваніла яму на “мабільнік”, і праз якіх дваццаць хвілін пад домам спынілася іншамарка, з яе выйшаў мужчына і пашыбаваў у пад’езд. Гэта яны ў акно назіралі.
Брат дзяўчыны аказаўся відным высокім хлопцам гадоў трыццаці, па вопратцы — дастатку вельмі сур’ёзнага. Гэта пацвердзіў і “мэрс”, у які яны неўзабаве паселі, і наяўнасць асабістага вадзіцеля. Віктар (так звалі брата) усю дарогу весяліў дзяўчат, меў у іх поспех. Наташы выпала пад’ехаць да свайго дома апошняй. І тут, за жартаўлівай размовай, “клюнуў” на яе Віктар. Ужо праводзячы да пад’езда, папрасіў дазвалення ёй пазваніць. Усё неяк натуральна, нязмушана атрымалася… Гэта, пэўна, быў яе лёс. Так думала потым Наташа. Тым больш што, начытаўшыся свайго любімага Каэльё, ведала, што жыццё пасылае чалавеку знакі, якія трэба вучыцца распазнаваць, каб не празяваць сваё шчасце. А ў знакамітым “Алхіміку” дык і наўпрост гаварылася, што калі чаго зажадаеш моцна-моцна, то ўвесь Сусвет табе штосілы памагаць будзе. Зноў жа — трэба гэтую дапамогу разгледзець і скарыстацца. І сапраўды, хіба не хацела Наташа сабе гожага жаніха? Хіба не ацэньвала сябе вышэй за Свірыда, з яго бескарысным інтэлектам, з яго вечна галодным выглядам? Да таго ж не адчувалася ў Кольку сапраўднай мужчынскай сілы, напору. Усё вершыкі ёй чытаў, дурань. А ў пасцель зацягнуць — смеласці не хапіла? Яна, канешне, яму б не саступіла, нявартаму, дык хаця б паспрабаваў! А Віктар… О, гэта сапраўдны мужчына.
За два тыдні Віктар тройчы вадзіў яе па такіх месцах, куды без вялікіх даляраў і не падпусцяць. На канцэрце Кіркорава, напрыклад, яны ў першых радах сядзелі, а паблізу іх — людзі, якія ці не штодня на экранах тэлевізараў мільгацяць. А як завіхаліся перад Віктарам афіцыянты ў рэстаране! Адразу было відаць, што ён там паважаны заўсёднік. А галоўнае, намеры ў яго наконт Наташы сур’ёзныя. Яна гэта нутром адчувае. Чуццё жаночае — яно не схібіць.
А бацька, стары недарэка, усё да вучэння схіляе. Дзяўбе сваю агорклую прыказку: “Навука мучыць, ды жыць вучыць”. Што мучыць, то праўда. А вучыць жыць ці не — то гэта яшчэ як паглядзець. Ды напішы яна, Наташа Верамейчык, хоць сотню артыкулаў пра творчасць усялякіх Гарэцкіх — ні на трохі жыць лепей не стане. Бо не гэта цяпер галоўнае, пагатоў — для жанчыны. А трэба вось што: каня сабе знайсці порсткага і цягавітага — жаніха, значыць. Каб дамчаў гэты конь да жыцця гожага, да запаветнага шчасця. І хто ведае гэты сакрэт, той і раскашаваць будзе. А навукі адно мазгі высушваюць, псуюць здароўе. Як пракарпееш над разумнымі кніжкамі колькі гадзін, то адзін галаўны боль і набудзеш. Чытаеш іх, нібы камянюкі варочаеш. Не тое — з іншымі кніжкамі, з тымі, што тайком ад бацькоў чытае Наташа. Гэта кніжкі пра тое, што і ёсць самым важным у дзявочым жыцці, — пра інтымныя дачыненні з мужчынамі. Вось якое чытво заходзіць у душу як па масле, адгорнеш першую старонку — і ўжо адарвацца не ў змозе. Хоць і падаюць у тых кніжках чалавека чыста фізіялагічна, як нейкае насякомае, але запэўніваюць, што без ведаў сваёй прыроды не даможашся шчасця. І робяць там разрэзы чалавечага цела, і паказваюць пэўныя органы ў розных ракурсах, і тлумачаць іх функцыі. А найважнейшым лічаць тое, каб гэтыя органы мелі патрэбны тонус і рытмы і каб злучаліся яны паміж сабой правільна. А для гэтага правільнага злучэння варта шукаць партнёра патрэбнага. І тут жа прыводзяць выкладкі хітрамудрыя, людзей па тэмпераментах падзяляюць. Як самы страшны прысуд, зразумела з тых кніжак Наташа, гэта аказацца фрыгіднай, халоднай па-нашаму. А для мужчыны — слабой канстытуцыі. Для такіх людзей зусім шчасце праблематычнае. Ім хоць на свет не радзіся.
З трывогай прыслухоўвалася Наташа да свайго арганізма — што як халодная яна ад прыроды? “Не, быць такога не можа!” — сціскалася ўсё ўнутры. А калі не халодная, то чаго ж да дваццаці гадоў захавала нявіннасць? І тут жа з агідай узгадваўся ёй Колька Свірыд са сваёю рамантыкай, са сваёй дэкламацыяй вершаў. Здаваўся ён цяпер ёй нейкім празмерна доўгім, сутулым і вузкаплечым. І азарала: ён вінаваты, гэта ў яго слабая канстытуцыя. Праўда, прыкра станавілася ад такіх думак, сарамнавата. Ды што ж рабіць, калі ў кніжках “пра гэта” адназначна даводзілася, што няшчасная будзе тая сям’я, дзе муж з жонкай па тэмпераментах розныя. Паводле кніжак, пакутуюць такія сем’і, нараджаюць духоўных і фізічных калек, распадаюцца.
Адукаваўшыся ў вышэйзгаданых пытаннях, міжволі пачала Наташа і на бацькоў сваіх глядзець з падазрэннем. І бачыліся яны ўжо не проста як муж і жонка, як мама і тата, як нешта Богам дадзенае і непарушнае, а як палавыя партнёры. Асабліва раздражняў бацька. Вось ён усё павучае, разумнічае, а сам, між іншым, другім шлюбам жанаты. І розніца ў іх з мамай аж пятнаццаць гадоў. Маме яшчэ толькі сорак тры, яна маладая, прыгожая. А яму пад шэсцьдзесят. Якое ж тут шчасце? Да таго ж інвалід ён, чатыры гады таму нагу па калена адрэзалі з-за вен хворых. На пратэзе цяпер скрыпіць. Гэта толькі апошні год ён бадзёрыцца, усё паўтарае дачцэ, што не зламаўся, што працуе, як і раней, што не страціў сваёй пасады ў Акадэміі навук, што па-ранейшаму літаратуразнаўчыя артыкулы піша, выдае кнігі. Але ж добра памятае Наташа, як тры гады таму, калі навісла пагроза ампутацыі другой нагі, у пякельным адчаі знаходзіўся Яўген Сямёнавіч. Памятае, як ён днямі нема ляжаў і адмаўляўся есці. Такога па смерць не забудзеш. І выратаваў яго не аптымізм той хвалёны, а мамін брат, дзядзька Вова, які прывёз з Нямеччыны найноўшыя і даражэзныя лекі. Толькі два гады, як пагроза новай ампутацыі адступіла… Першая бацькава жонка ў Маскве жыве, там і сын іхні. Чамусьці толькі апошнім часам стаў Наташы брыдкі гэты факт. Фантазія міжволі пераносіла яе на дваццаць гадоў назад, і бачыўся ёй трыццацівасьмігадовы бацька і маці, якой ледзь за дваццаць. Як яны абдымаюцца, цалуюцца, а потым… штосьці гнюснае было ў гэтым “потым”, карыслівае з абодвух бакоў, нераўнапраўнае. Наташа ведае, што бацька ўжо тады быў дацэнтам філфака, а маці — аспіранткай, якую ён вёў.
— Наташа, — зноў рэзка адчыніла дзверы Вера Міхайлаўна, — ты ж абяцала мне падмагчы галубцы закручваць. Палова першай ужо.
— Зараз прыйду, — буркнула дачка. — Толькі пакармлю рыбак. — Яна толькі зараз успомніла, што рыбкі ў акварыуме яшчэ не пакормлены.
— Добра, — сказала маці і зачыніла дзверы. Але тут жа высунулася зноў: — Бабуля цябе прасіла зайсці.
— Ды ведаю, ведаю я, — сказала Наташа і падумала: “Што за манера без стуку ўрывацца ў пакой!”
Усё яе сёння раздражняла, усё не клеілася. Нервавалася Наташа ад таго, што дамовілася яна з Віктарам вечарам сустрэцца. Заедзе ён да яе ў сем гадзін і павязе… Не сказаў, куды павязе, гэта сюрпрыз будзе. Праўда, папярэдзіў, што, магчыма, яшчэ перазвоніць. І вось тут думай-гадай, чый званок будзе: ад нялюбага Колькі ці ад жаданага Віктара. Каб не чакала яна Віктаравага званка, то проста б сышла з дому да вечара, каб са Свірыдам не вытлумачвацца. Дастаў ён яе званкамі апошнім часам: злуецца, патрабуе спаткання. І вымушана Наташа прыдумляць розныя хітрыя адгаворкі. Раскатаў губу. Пойдзеш з ім, а тут якраз Віктар пазвоніць, ды з дамашніх хто возьме і ляпне, што яна ў кіно пайшла ці ў тэатр. А ў тэатр дзяўчаты рэдка калі адны ходзяць, ва ўсякім разе — такія вабныя, як Наташа. Не, ніяк не можа яна рызыкаваць Віктаравай увагай. На добры лад, дык трэба наогул з Колькам парваць, паслаць яго, так бы мовіць, падалей. Ды, па-першае, няёмка неяк, і страшнавата. А па-другое, хм… не зусім яна і Віктара да сябе прывязала, усяго тры разы і спаткаліся. Што як перастане званіць? Тады хоць Колька ў яе пакуль застанецца. Усё лепей, чым нікога не будзе.
Наташа падышла да акварыума, што стаяў праваруч ад акна, і пачала карміць рыбак. Галодныя істоты жвава хапалі корм, зіхацелі рознакаляровай луской, радавалі вока. Яны заўсёды супакойвалі Наташу. Паглядзіш так на рыбак — і думаеш, што яны шчаслівейшыя за людзей. Ні рэўнасць, ні зайздрасць, ні хлусня ім невядомыя. Чаму б не жыць, як яны? За іх прырода думае і рашае. А мы, людзі, мусім ствараць свой лёс, выбіраць прафесію, жаніха, выбіраць, колькі дзяцей завесці… У гэтым выбары і ўсё мучэнне.
За акном пайшоў снег, вялікія пухнатыя сняжынкі павольна асыпаліся на дол. Менавіта асыпаліся, а не набліжаліся да зямлі па мудрагелістых траекторыях. Так бывае пры поўнай адсутнасці ветру. Наташа любіла такі снегапад. І асабліва гэта было ўсцешна цяпер, бо пасля нядаўняй адлігі іхні двор нагадваў напаўзгнілы труп жывёліны: шэрая зямля чаргавалася з плямамі бруднага снегу. І вось гэты агідны “труп” зараз накрывала беласнежная коўдра. Снегапад увачавідкі мацнеў, Наташа, як зачараваная, стаяла і не магла вачэй ад яго адвесці. “Гэта добры знак — снег, — падумала яна. — Сусвет мне пасылае сігнал, што ўсё будзе добра”.
І сапраўды, Колька Свірыд больш не дакучаў Наташы званкамі ў той дзень, а вечарам прыехаў Віктар, і яны памчаліся на магутным і бясшумным “мэрсе” па занесеным свежым снегам, залітым святлом ліхтароў горадзе. Яны сядзелі побач на заднім сядзенні, і праз некаторы час Віктар яе прыабняў, пяшчотна прытуліў да сябе, а яна пакорліва схіліла галаву яму на плячо…

2

Наташа стаяла ля акна і глядзела долу. Задні двор, куды апускаўся яе пагляд, быў тоўста занесены снегам. Снегу было столькі, што кусты бэзу патаналі ў ім напалову. Лаўку, што тулілася пад гэтымі кустамі, зараз зусім замяло. Са снежнага цаліку, які пралягаў да самай бетоннай агароджы, ледзь вытыркаліся верхавіны дэкаратыўных елачак. На ўсю гэтую зімовую раскошу плаўна спускаўся ранні сцюдзёны вечар. Хутка ў пасёлку запаляцца ліхтары, а пакуль што і так добра было відаць, як за агароджай іхняга ўчастка, метрах у дваццаці, высілася вежа суседняга асабняка з прыштукаванай да яе спадарожнікавай антэнай. За вежай віднеўся сасновы бор. Над борам неба прыкметна пацямнела — там быў усход. Так, хутка звечарэе, і добрых чатырнаццаць гадзін пасёлак будзе жыць сваім “электрычным” жыццём. Наташы падабалася такое вызначэнне — “электрычны”, яна сама падабрала гэтае слова, бо доўгімі зімовымі вечарамі, ужо чатыры гады, бачыць гэты заснежаны двор, агароджу, вежу суседняга дома і лес. Калі сцямнее, запаляюцца два акны вежы і ліхтары: адзін, прылеплены да сцяны іхняга дома, асвятляе ўвесь задні двор і ніз агароджы; другі, схаваны за вежай, высвечвае бачныя адсюль макаўкі сосен.

Так, Наташа Верамейчык ужо чатыры гады зімуе ў гэтым асабняку, а замужам — пяты год, за тым самым Віктарам, які пяць гадоў таму, такім жа снежаньскім вечарам, памчаў яе на імпэтным “мэрсе” па горадзе. І, як аказалася, ужо ў траўні дамчаў да саменькага загса. І тут Наташын бацька, які вечна ўсім незадаволены, адмачыў нумар. Даведаўшыся, што дачка адразу пасля вяселля наважыла ўзяць акадэмічны водпуск і пакаціць з маладым мужам у атлантычны круіз, занатурыўся і адмовіўся “патураць гэтай распусце”. Так і сказаў — “распусце”. Мала таго, і на вяселле, нягледзячы на ўмольныя просьбы і дачкі і маці, бацька не прыйшоў. Узлавалася тады Наташа і нагаварыла яму па тэлефоне шмат абразлівых слоў, у прыватнасці абазвала “эгаістам” і “сволаччу”. Карацей, пасварыліся яны з Яўгенам Сямёнавічам крута, не бачыліся два гады і нават па тэлефоне не размаўлялі. Прымірыліся ўсё ж. Але аб усім па парадку.
Паслявясельнае лета сталася залатым часам Наташынага жыцця. Яно не адклалася ў памяці паслядоўна, бо, нібы ў калейдаскопе, мільгалі тады перад ёй агромністыя караблі, магутныя паветраныя лайнеры, сіне-зялёныя хвалі, залітыя сонцам пляжы і пальмы наўсцяж іх; выступалі з гэтага гульбішча каляровых абрысаў вуліцы і плошчы, рэстараны і ўсмешлівыя, дзівосна апранутыя людзі… Але тое быў толькі фон, на якім вяршэнствавала іхняе з Віктарам каханне — каханне, што не сціхала ні на хвіліну. Наташы падабалася яго нястомнасць, падабалася тое, што і яна аказалася зусім не халоднай, а, наадварот, палкай і пачуццёвай. Першы тыдзень круізу яны амаль не спалі начамі ў цеплаходнай каюце, але і цэлая ноч не магла наталіць маладой жарсці. Таму і днём, пры кожнай зручнай хвіліне, яны адасабляліся ад людзей. І адкрыла тады для сябе Верамейчык, што мова целаў значна больш лаканічная, трапная і дасціпная, чым простая чалавечая мова. Мова целаў паказвала такія таямніцы жыцця, да якіх, пераварушыўшы цэлыя бібліятэкі, ніколі не дакапаешся. У экстазе шчасця, калі слёзы каціліся з Наташыных вачэй і сцякалі са шчок на падушку, дзякавала яна Усявышняму за тое, што не забыўся Ён пра яе, што даў зведаць у жыцці найвышэйшае, што дазволена чалавеку…
Ела і піла яна ў тое лета такое, чаго раней і ўявіць не магла: размаітыя стравы мексіканскай, італьянскай, японскай, кітайскай і шмат-шмат якіх кухань. Стравы, якія то апякаюць нутро і напаўняюць цябе сілай і страсцю, то, наўсперач, халодзяць цела, а душу лагодзяць і супакойваюць. Духмяныя тонкія віны з вінаграду, сабранага ў самых дабрадатных мясцінах свету, — віны, ад якіх не туманіцца розум, ад якіх проста лягчэе душа, ад якіх хочацца ўзляцець пад аблокі.
Усё гэта было надзіва рэальна, і пад час мядовага месяца пачало здавацца Наташы, што і няма на карце зямлі такога горада Мінск, з яго дажджамі і снегам, з яго непрыветлівымі, панурымі жыхарамі, што няма на свеце і вуліцы Багдана Хмяльніцкага, з яе нязграбнымі старымі камяніцамі, няма нямоглай бабулі і бацькі, з яго скрыпучым пратэзам і вечнымі павучаннямі. Нібы адышло гэта ўсё ў нябыт. Ёсць толькі бясконцае сонца і цёплы салёны вецер, ёсць велічныя горы і вадаспады. Ёсць каханне і лета.
А між тым Наташын родны Мінск не праваліўся з нагоды яе жаніцьбы пад зямлю, усё гэтак жа круцілася ягоная кропка разам з планетай у бязмежнай касмічнай прасторы. І вуліца Хмяльніцкага па-ранейшаму цякла ў сваім, дзесяцігоддзі назад прабітым у целе горада, рэчышчы. Цырыкалі на падаконніках аляпаватых камяніц усё тыя ж шэрыя вераб’і, ля нязменна перапоўненых сметніц завіхаліся галубы, а бяздомныя каты на іх палявалі. На касабокія лаўкі выбіраліся драхлыя бабулькі, каб у асалоду сваю папляткарыць. За рагамі дамоў і ў зацішках пад дрэвамі гужаваліся пацёртыя жыццём дзядзькі і залівалі сваю нуду горкімі вінамі. Ленаваліся дворнікі, і двары абрасталі за лета брудам і смеццем. Праўда, смецце скрывалася высокімі травамі, што буялі ад нудлівых беларускіх дажджоў.
Усё гэта было, усё нікуды не дзелася. І хоць па вяртанні з круізу Наташа Верамейчык (а па пашпарце цяпер — Зіміна) паехала не на вуліцу Хмяльніцкага, а ў навакупленую пяціпакаёвую кватэру Віктара, жыць ёй давялося ўсё-такі ў горадзе Мінску.
І хутка зразумела Наташа, што падарожжы па экзатычных краінах з неба не падаюць, што на іх трэба зарабляць напружанай працай, як робіць гэта яе муж  Віктар Зімін, бізнесовец. А плаціць ён за гэта стрэсамі, бяссоннем і практычна поўнай адсутнасцю вольнага часу. Плаціць пастаяннымі ўніжэннямі перад вышэйпастаўленымі людзьмі, кампрамісамі з дзелавымі партнёрамі, плаціць сувязямі з крымінальным светам, а іначай не пражывеш.
Адразу па вяртанні Віктар акунуўся ў вір паўсядзёншчыны, а Наташа апынулася зняволенай у сценах новай кватэры. Пасоўгаўшыся па ёй пару дзён, зразумела, што трэба дзейнічаць, а то закіснеш. І яна прыдумала сабе пераабсталяванне кватэры, разам з Віктаравымі памочнікамі рабіла перастаноўкі, закупляла патрэбную мэблю, спрачалася з нанятым дызайнерам, паганяла рабочых.
У канцы лета Віктар падарыў ёй новую машыну, на правы здаваць не давялося — ён іх проста купіў, а ўсё Наташына абучэнне заключалася ў тым, што мужаў асабісты вадзіцель Валік пару разоў праехаўся з ёй па горадзе. Машына павялічвала ступень Наташынай свабоды. Можна было ездзіць на дачу, а з дачы — дамоў, можна было прашнырыць па магазінах. З’явіліся новыя сяброўкі — з шэрагу жонак і палюбоўніц Віктаравых прыяцеляў. Пра старых сябровак трэба было і думаць забыцца — не яе поля ягады. З новымі таварышкамі яна ездзіла ў шматстайныя клубы для багатых, дзе яны гулялі ў розныя навамодныя гульні, выпівалі, гадзінамі балакалі за столікамі і строілі вочкі маладым людзям; яны наведвалі басейны і спартыўныя залы. Вечарамі, калі мужы былі вольныя, хадзілі з імі на канцэрты і ў рэстараны. Начныя бары і клубы Наташа неўзлюбіла адразу: яна была ярка выяўленым жаваранкам, і пасля адзінаццаці яе смяротна хіліла на сон.
Адзінае, што азмрочвала пакуль жыццё, гэта ўпартая і маўклівая вайна з родным бацькам. Не хацеў прызнаваць стары яе шлюбу. Не мог дараваць дачцэ, што кінула інстытут і вяртацца туды не жадае. А на якое ліха ёй туды вяртацца, думала Наташа, калі ў яе цяпер зусім іншае жыццё, іншыя колы знаёмых і інтарэсы? Навукоўцам яна не стане, гэта як лёду, а марнаваць яшчэ два гады, каб атрымаць дыплом і адразу ж схаваць яго да святога ніколі — на такое здольны толькі вар’ят.
А бацька не сунімаўся. “Яна не на мяне наплявала, а на святую духоўнасць! — у хвіліны гневу крычаў ён Веры Міхайлаўне. — Не чакаў, што ў мяне дачка — прастытутка!” Жахалася маці: “Што ты, Сямёныч, такое вярзеш! Апамятайся!” — а дачцэ перадавала ў змякчаных тонах: “Злуецца бацька, Наташанька, ты б павінілася. Не след так паміж блізкімі… Грэх гэта…”
Наташа таксама заўпарцілася і, калі тэлефанавала дамоў і трапляла на бацьку, то брала ледзяны тон і казала: “Веру Міхайлаўну, калі ласка”. Ці бабулю да трубкі клікала. Сямёнычу ж — ані слова жывога. Настолькі выспеліла ў сабе нянавісць да бацькі, што з бабуляй, якая ўжо не выходзіла з дому, за два гады толькі тройчы і бачылася. Прыязджала да яе, адно папярэдне ўпэўніўшыся, што Яўгена Сямёныча працяглы час дома не будзе. Так і жылі.
Тры гады таму, пасля паўторнага інфаркту, памерла бабуля. Арганізацыю пахавання, супроць волі цесця, узяў на сябе Віктар — упраўна, па вышэйшым разрадзе наладзіў. І з труной, і з могілкамі, і з памінкамі без прамаруджанняў абышлося, без нерваванняў. Як завадныя лёталі нанятыя Віктарам людзі. Маці нават да пліты не падыходзіла — усё з рэстаранаў прывезлі.
А на могілках адбылося з Наташай вось што. Спакойная яна была да самай магілы, пакуль труну не апусцілі ды не сталі кідаць зямлю. Кранулася мама яе локця, шапнула: “Вазьмі, дачушка, жменьку зямлі, кінь на бабулю…” І як перуном працяло знячэўку Наташу, што не жарты гэта, не рытуал проста, а што насамрэч яна больш ніколі бабулю сваю не пабачыць. І тут жа прывяла вярэдліва памяць ёй карцінкі з дзяцінства: садок, школу, паліклініку, куды за ручку вадзіла яе баба Люба. Успомніла цяпло бабульчынай далоні, голас яе лагодна-ціхмяны — і разрыдалася рэўма. Істэрыка з ёй здарылася, ды такая, што ў машыну яе занеслі і нашатыром прыводзілі да прытомнасці. Ужо дома, на памінках, памірылася Наташа з бацькам, першая прабачэння і папрасіла.
Асабістае ж Наташына жыццё, што пачалося на рэдкасць удала, стала разладжвацца. Прычына тут нескладаная: не зацяжарала Верамейчык за два з паловай гады — значыць, штосьці не ў норме. А Віктар проста трызніў дзіцём, гэта ў яго ў хваробу нейкую ператварылася. З першых жа дзён іхняга шлюбу толькі пра гэта і гаварыў па начах. Прасіў у яе хлопчыка. Спадкаемца мой, казаў, будзе, дзеля яго і гарбею штодня. Аднак, нягледзячы на штоночныя намаганні, не зачынаўся ягоны нашчадак, упарціўся. Хмурнеў Віктар, маркоціўся, але напачатку ўнутрана ўсё перажываў, не падаваў выгляду. Тры гады ў іх як быццам усё нармалёва было. А затым стаў муж свае несправядлівыя прэтэнзіі ўслых выказваць. Не стараецца, маўляў, Наташа, не хоча дзіцяці. Як жа я не хачу, абуралася тая, не ўсё ад мяне залежыць. І прапанавала праверыцца. Тут і спасаваў чамусь муж, не згадзіўся. А наадварот, замкнуўся ў сабе, заскрытнічаў. Стаў дома рэдка бываць, прыкрываўся работай. Нярэдка вяртаўся пад чаркай. На папрокі жонкі — адмоўчваўся ці грубіяніў. А далей і зусім з рэек сарваўся муж: загуляў.
Кола заможных людзей у Мінску даволі вузкае, і таму хутка дайшлі да Наташы чуткі пра Віктаравы штукарствы. Дзвюх палюбоўніц завёў, падлюган, не кажучы ўжо пра разнастайныя лазні, куды — да парыльні і да піва — шалаў дапасоўваюць. Ніводная з такіх “лазняў” ад Наташы не ўкрылася: паведамлялі сяброўкі-прыяцелькі, чые мужы з яе Віктарам парыліся. Як аказалася, у гэтым асяродку такая “шчырасць” — у парадку рэчаў. Так бы мовіць, без комплексаў людзі.
Наташа ж не магла прымірыцца, не магла бестрывожна глядзець, як пляжыцца яе лёс. Абуралася, наладжвала мужу скандалы. А ён яе адно мацюкамі крыў, расп’янелы, ды зашываўся ў спальні сваёй. Яны ў апошні год паасобку спалі, а блізкасць паміж імі надаралася рэдка і чыста стыхійна — кароткае прымірэнне ці проста няўцерп, — і тады валіў Віктар яе куды давядзецца, як люмпен які.
Два месяцы назад не вытрывала такога здзеку Наташа і да бацькоў збегла. Не тое каб зусім разысціся хацела, а ўрок Віктару даць. Дык той “урок” па ёй жа і хвастануў. Не далей як назаўтра прыехала на бацькоўскую кватэру брыгада плячыстых дзецюкоў — і вярнула ўцякачку гвалтам. Уварваліся ў кватэру двое. Адзін тузануў бацьку, што паспрабаваў быў супраціўляцца, — паляцеў стары са сваім пратэзам як мячык. Другі прашыбаваў у Наташын пакой, дзе яна сядзела перад тэлевізарам, і загадаў: “Апранайцеся, Віктар Рыгоравіч вас чакае”. Больш ані слова не вымавіў. А толькі, калі Наташа заўпарцілася, раскрыла рот, каб крычаць, схапіў жалезна яе за руку і павалок праз кватэру, як моську. Толькі гаркнуў аднаму з памагатых, што дзяжурылі ў пад’ездзе: “Вопратку яе забяры”. А Яўгена Сямёныча тым часам другі бамбіза ў ваннай запёр. Мама, дзякаваць Богу, была на рабоце.
Пагрузілі Наташу ў “мэрс”, дамчалі да дачы — асабняка ў тры паверхі з агароджай высокай — і зняволілі ў яе пакоі. Пад дзвярыма адну са служанак паставілі, а пад акном — дворніка Ваську. Другі паверх усё-ткі, раптам скочыць, дурніца, задумае. Тэлефон адключылі, адабралі “мабільнік”. Такім чынам двое сутак і пратрымалі гаспадыню асабняка. Віктар да яе не заходзіў. Потым, калі Наташа была выпушчана, слухаць яе абурэнні не стаў, а давёў, што гэта было ёй у навучанне. “Зразумей, бессэнсоўна табе ўцякаць і сваволіць, — казаў муж, праходжваючыся з цыгарэтай перад Наташай. — І ў міліцыю не звані. Бескарысна. Дарэчы, твае ўжо там былі”. — І ўхмыльнуўся пагана.
Сапраўды, калі пазваніла Наташа дамоў, то даведалася, што бацькі хадзілі да ўчастковага, той накіраваў іх у раённае аддзяленне. У раённым жа толькі пасмяяліся з іх ды параілі ў чужую сям’ю не ўмешвацца. “Што ж мне, над іх пасцеллю са свечкай стаяць? — глуміўся адзін капітан. — Можа, гэта ў іх секс такі — даганялкі”. — “Ды мяне білі! — ускрыкнуў Яўген Сямёныч. — Як яны смеюць!” — “А што, вы пабоі знялі? Тады дакумент прад’явіце. — І дадаў напаўголасу: — Дый сінякі, шаноўны, можна па-рознаму трактаваць. Што як спатыкнуліся з вашай кульбай?” Словам, ясна было, што ўладзіў там Віктар, палюбоўна дамовіўся.
З таго здарэння Наташын статус рэзка панізіўся. Стала яна не то намінальнай гаспадыняй — паколькі прыслуга ўсё ж яе слухалася, — не то наложніцай, бо муж безапеляцыйна загадваў ёй, калі і куды з ім ехаць: на прыёмы ўсялякія, банкеты, дзе прынята парамі паяўляцца. Дома ж амаль не размаўляў, нават не харчаваўся з ёй разам. Наташыну машыну Віктар з асабняковага гаража прыбраў — на падставе рамонту. І цяпер яна фактычна не магла выйсці з дому іначай, як пад наглядам мужа і ягоных людзей. Некалькі разоў прасіла адвезці яе пагасцяваць да бацькоў, і Віктар адмовіў. Зрэшты, паабяцаў зрабіць гэта напярэдадні Новага года, калі Наташа будзе добра сябе паводзіць.
Але нават зняволенне ў дачным пасёлку не стала для Наташы галоўнаю мукай. Куды страшнейшымі выглядалі паводзіны мужа, які пасля жончыных уцёкаў зусім ашалеў. Па два разы на тыдзень, а то і часцей, наладжваў ён у асабняку буяныя пагулянкі. Збіраліся там вечарамі выбраныя яго сябрукі, чалавекі чатыры — не болей, збіраліся ў сауне, на першым паверсе. Ды, бессаромнікі, дзевак туды прывозілі. Пра жратву і выпіўку нямераную — ужо і казаць не трэба.
Наташа ж мусіла ўсё гэта моўчкі трываць. А каму паскардзішся? Сядзела тады ў сваёй спачывальні як мышка, ды ўсё адно чула, як раўнютка пад ёй верашчалі аблапаныя мужыкамі дзеўкі, чула пляскат вады ў басейне, калі абрыналіся ў яго голыя ўкормленыя тушы хаўруснікаў. Дарэчы, гэтыя вярэдлівыя гукі даносіліся да яе не так праз паверхавае перакрыцце, як праз лесвіцу, ход на якую быў блізу Наташынай спальні. Гэтыя вычварэнцы, бывала, нават дзверы на лесвіцу не зачынялі, і тады зусім выразна даляталі да бядачкі дзікунскія воклічы распаленых юрам істот.

Між іншым, сёння якраз быў вечар чарговага загулу. Яшчэ паўтары гадзіны таму, у восем, пачула Наташа, як заязджаюць на пярэдні двор машыны. Выскачыла яна са спальні, перабегла на процілеглы бок дома, у залу, і пабачыла, як мужаў “мэрс” заехаў у падземны гараж, а два іншых аўто перад ганкам запаркаваліся. І тут жа з машын тых, са смехам і гоманам, павыскаквалі шалавы ў бліскучых футрах і нетаропка павылазілі самавітыя дзядзькі. Гэтая зухаватая сябрына, перш чым зайсці ў дом, колькі хвілін таўклася перад ганкам, пакурваючы. А тым часам мужаў “вадзіла” і дворнік Васька ўвішна даставалі з багажнікаў аўто кардонныя скрыні і подбегам насілі іх у асабняк.
Цяпер жа, у раёне паловы дзесятай, пагулянка была ў самым разгары. Ад п’яных выгукаў, ад тупату ног і пляскату вады скаланаліся бетонныя муры дома. І хоць было гэта за апошнія два месяцы далёка не ўпершыню, ніяк не магла Наташа звыкнуцца з думкай, што там, унізе, у якіх метрах трох ад яе, адбываецца групавая распуста. І галоўны яе завадатар — яе законны муж Віктар, якога яна яшчэ год назад так моцна кахала. Дый цяпер — кахае не кахае, а раўнуе жудасна.
“Сволач ён, проста пустая нікчэмная сволач!” — думала Наташа, мітусліва тупаючы па спальні ад акна да дзвярэй. Яна то роспачна ўскідвала рукі і ашчапервала галаву, то кідалася ніцма ў мяккі кут і кусала зубамі падушкі. То ўставала, падыходзіла да акна і хвілінамі глядзела на асветлены ліхтаром двор, на занесеныя снегам кусты і елачкі, на вежу суседняга асабняка і верхавіны сосен за ёй.
Становішча яе было найпадлейшае. Здавалася б, ніхто не забараняў ёй хадзіць па доме з пакоя ў пакой, з паверха на паверх. Аднак і боязна і сорамна нават у калідор выйсці. Нібы распуста, што чыніцца ўнізе, набыла нейкае фізічнае цела, разраслася на ўвесь дом, падпірае пад дзверы… Выбрацца б зараз на вуліцу, дабегчы да шашы (гэта з кіламетр будзе), злавіць якую машыну — і ў горад, да мамы з татам. Больш анічога не хацела Наташа. Хай потым ловіць яе Віктар, сілком вяртае назад. Але тое заўтра адбудзецца. А сёння не ў змозе яна цярпець гэты здзек.
Ды каб выйсці з дома, трэба на першы паверх спускацца, рушыць па калідоры, куды дзверы з сауны выходзяць. А там, магчыма, — ды і напэўна так! — гэтыя блудліўцы галышом бегаюць.
З акна скочыць? Высакавата. Што як падломішся? А скалечышся не дай Бог — так і будзеш ляжаць, пруцянець на заднім двары, на марозе. Стоп! Ну а калі ўсё ж выберашся на двор, разважала Наташа, як з тэрыторыі выйдзеш? Там жа ўсё пад аховай. Праўда, дворнік з вадзіцелем зараз у дзяжурцы сядзяць, выпіваюць. Ведала Наташа пра такую іх завядзёнку: калі Віктар “парыцца”, то і прыслужнікам дазваляецца адпачыць. А калі сядзяць яны бязвылазна ў дзяжурцы, то Наташа можа на заднім двары дзейнічаць як захоча… Агароджу, вядома, так проста не пералезеш, ды лесвіца рассоўная на той выпадак ёсць. І дзе стаіць яна, напалову рассунутая і прыхіленая да сцяны, таксама Наташа ведае… А спускацца ўніз — па пажарным выхадзе трэба. Што ж, можна паспрабаваць.
Яна ціхенька адчыніла дзверы і выглянула ў калідор. Лямпачкі там не былі ўключаны, толькі рассеянае святло з лесвіцы ў калідор пранікала. Наташа прыслухалася: дзіўная цішыня, знізу — ніякіх гукаў. “Гэта яны, мусіць, з дзеўкамі па закутках разышліся, гады”, — падумала Наташа. Дзверы на вузкую пажарную лесвіцу знаходзіліся на процілеглым канцы калідора. Віктар, як упершыню прывёз яе ў асабняк, адразу той аварыйны ход паказаў, нават правёў па ім з трэцяга паверха на першы. Праўда, гэта даўнавата было і больш Наташа туды не хадзіла, аднак памятае, што ўнізе лесвіца ўпіраецца ў дзверы, якія запёрты на вялікую засаўку. Ніякіх замкоў там няма, і лямпачка, здаецца, дзяжурная не выключаецца…
Наташа бясшумна рушыла па калідоры да пажарнага хода. У спешцы не падумала, небарака, што апранута яна толькі ў джынсы і світэр, а верхняя вопратка — у гардэробе вісіць, ля асноўнага выхаду. Успомніла б, канешне, пра гэта, каб выйшла на двор. Але да двара яна не дайшла, і нават да канца калідора. На паўдарозе вынырнула з цёмных правых дзвярэй нейкая постаць і моўчкі спынілася перад Наташай.
— Хто вы? — абмерла тая.
— Вы куды? — пытаннем на пытанне адказаў жаночы голас.
Гэта была Верка Цвыркун, пакаёўка. Нахабніца, як яна смее!
— А табе што! — груба сыкнула ёй Наташа і піхнула ў плячо, каб сышла з дарогі.
Але Верка, здаравенная рослая дзеўка, былая плыўчыха, нават не пахіснулася.
— Вы куды? — строга паўтарыла яна.
— Ды табе што, свінюка паршывая! — істэрычна ўскінулася Наташа. — Хто ты такая, каб… — І рынулася на пакаёўку.
Аднак тая з лёгкасцю адштурхнула сваю гаспадыню назад.
— Нельга вам туды. Віктар не дазволіў.
Наташа здрыганулася ўся: “Вось яно што! Ён, нягоднік, служанку да яе прыставіў!”  Ад крыўды заказытала ў насаглотцы, слёзы запрасіліся з воч. Ды нельга было расплакацца перад гэтай лахудрай. І тут яе азарыла: Віктар спіць з Веркай — яна яго ўжо па імені называе. Курва! Наташа з нянавісцю зірнула ў твар пакаёўкі. Нават у паўзмроку было відаць, што яна ўхмыляецца. Бяссільная злосць апанавала Наташу.
— Ах, значыць, Віктар не дазволіў! — прашыпела яна скрозь зубы. — Ну дык я пайду да яго, хай ён мне гэта ў вочы скажа. — І, рэзка крутануўшыся, сарвалася з месца, у роспачы пабегла па калідоры назад — да асноўнай лесвіцы.
“Хачу ў вочы яго падляцкія паглядзець!” — віравала ў Наташынай галаве ўтрапёная думка.
Ужо перад самай лесвіцай Верка дагнала яе, абхапіла мускулістымі рукамі талію, адарвала ад падлогі і пацягнула-панесла ў спальню. Як шкадлівага дзіцёнка, упіхнула ўнутр і пачала зачыняць дзверы. Але Наташа кінулася на яе з крыкам: “Сука, б…ь, ненавіджу!” — убілася ў праём, ударыла каленам у жывот і намервалася ўчапіцца ў твар ногцямі.
Верка спрытна адбіла яе рукі і штурхалём у грудзі адкінула ад сябе. Наташа спатыкнулася, упала, але ў раз’юсе вокамгненна ўскочыла на ногі і рынулася ў новую атаку… Пакаёўка злаўчылася схапіць яе левай рукой за валасы, правай пяцярнёй сцяла яе падбародак і рот і моцным мэтанакіраваным штуршком кінула на тахту, у мяккі кут. Наташа, ашаломленая, упала дагары, а Верка маланкава апынулася на ёй, наводмаш дала адну аплявуху, другую і пачала выломліваць правую руку. Наташа вішчала і звівалася як вужака. Ёй удалося вывернуцца на спіну, але пакаёўка па-ранейшаму сядзела на ёй, ціснула сваёй масай і выкручвала руку. Правай яна авалодала хутка, аднак левую руку Наташа не давала, схаваўшы яе пад жыватом. І тады гэтая здаравенная сцерва завяла сваю руку пад Наташыну шыю, сціснула горла лакцявым згібам і сакрушальна, на злом, пацягнула на сябе. Ад пранізлівага болю ў пазванках і ўдушша Наташа ўвобмірг абнядужала, і Верка завярнула яе абмяклую левую руку за спіну ды шустра прыматала да правай скотчам. А тады перавярнула на спіну і груба заляпіла тым жа скотчам рот.
Упраўлялася яна дзелавіта, без слоў. І ясна было Наташы, што робіцца гэта не па яе прыхамаці, а згодна Віктараваму загаду, а таму — абсалютна бязбоязна.
Зладзіўшы сваю гвалтоўную справу, Верка выйшла і замкнула дзверы на ключ, а Наташа да самага ранку прамучылася спутанай па руках, з залепленым ротам. Спачатку яна рыдала ў нямоглай роспачы, але слізь, якой не было выхаду праз рот, пачала яе душыць, і прыйшлося ўтаймаваць слёзы.

3

Мінула пяць гадоў. За гэты час багата перамен адбылося ў Наташыным жыцці. І галоўная з іх тая, што разышлася-такі Верамейчык са сваім мужам, збегла. Дачакалася яна вясны і — ледзь растаў снег — з’ехала ў іншы горад. А да ўцёкаў тры месяцы паводзіла сябе памяркоўна, Віктар стаў нават яе адну на машыне адпускаць, зняў усякія забароны. А гэта яна хітравала проста, затаілася, каб страціў ён пільнасць. Нават каханне з мужам разыгрывала. І Верцы злаподлай ні намёкам не ўспомніла тую ноч. Але ж насамрэч не забыла нічога.
У другой палове сакавіка, у ранне-цёплае сонечнае надвор’е, кінула Наташа Верамейчык сваё аўто ля супермаркета, куды нібыта па пакупкі адправілася, скочыла ў метро і неўзабаве была на чыгуначным вакзале. У валізе, якую яна загадзя наладавала, ляжалі некалькі пар зменнай бялізны, шкарпэтак, манікюрны і туалетны набор, пашпарт і метрыка. Ды яшчэ прыхапіла яна даляраў пяцьсот, схавала на целе.
На вакзале ўзяла білет да аддаленага райцэнтра рэспублікі. А перш чым сесці ў цягнік, патэлефанавала бацькам і сцісла, секунд за трыццаць, усё ім і патлумачыла. Еду, казала, свой лёс перайначваць, як уладкуюся — дам знаць. А пакуль што маўчаць прасіла, каб Віктар у няведанні быў. Хай хоць мёртвай яе палічыць, пляваць на яго. І павесіла трубку.
Раённы цэнтр N, што ляжаў ля ўсходніх межаў краіны, сустрэў яе неласкава. Зняла Наташа на свае даляры катух у прыватным доме без асаблівых праблем, аднак пакуль знайшла работу — пабегала.
Толькі праз месяц уладкавалася дворнічыхай у адной пяціпавярхоўцы, непадалёк ад месца, дзе пражывала. Уставала ў чатыры, мяцёлку і шуфлік — у рукі, і давай месці-скрэбці. А раён быў не дай Бог: народ там жыў, мякка кажучы, не інтэлігентны, і загаджвалі той двор будзь здароў. Ды не бяды і гэта, каб моладзь так не свавольнічала. Кампаніі там збіраліся пераросткаў паскудных, шумелі, буянілі, шыбы ў пад’ездах рассаджвалі, а бутэлькі парожнія — аб асфальт. Змучылася прыбіраць за імі Наташа. І мала таго, нахабнікі, — уздумалі яшчэ да яе чапляцца. Бачаць, хоць і ў рызманах дворніцкіх дзеўка, а фігурыстая, наліўная, дый з твару — маладая харошанькая. Бывала, загуляюцца маладзёны да самага досвітку, распаляцца алкаголем, а тут якраз дворнічыха вабная з мяцёлкай шчыруе, згінаецца з шуфлікам… А формы ў Наташы, трэба сказаць, казачныя. Словам, прыставаць пачалі, шчанюкі, лапаць. Раз узгрэла аднаго лапатай па мазгаўні, дык малайцы хаўрусам за ёй пагналіся. Балазе дабегла яна да апорнага пункта, што мясціўся непадалёк, зайшла туды і паскардзілася.
Некаторых малайцоў потым участковы чыхвосціў. Ды якая на іх управа? Усё адно не спынілі яны свае прыставанні, а хлопец той, якога яна — лапатай, нават зарэзаць гразіўся. Напраўду так парашыў ці палохаў толькі — чортведама, а ўсё ж страшна зрабілася Наташы, і нават не так страшна, як брыдка штодня гэтыя нахабныя юрлівыя фізіяноміі бачыць, галасы іх зычныя невыноснымі сталі. Звольнілася Верамейчык. Зноў з месяц работу шукала, а харчавалася — батон ды кефір. Не сказаць, каб грошай зусім не было, а эканоміла. Ведала, што з год-паўтара ёй у Мінску аб’яўляцца не след, трэба неяк гэты тэрмін адужаць. А там, можа, і забудзецца на яе Віктар.
Нанялася нарэшце ў дзіцячы садок, пасудамыйкаю. Брудная работа, рукі дубеюць, затое — пад дахам, гэта зважаючы на будучыя халады. На двары ўжо жнівень заканчваўся… Але акурат у самыя халады і выперлі з дзетсада Наташу. Не паладзіла яна з “заўхозам” — тоўстай і злоснай кабетаю. Знелюбіла яна Верамейчык з першых жа дзён. За што — цяжка сказаць. За прыгажосць, мусіць, і за натурыстасць. Сама ж тая кабеціна — квадрат квадратам. Дый твар васпаваты нейкі, чырвоны ад алкаголю. Карацей, узялася яна Наташку поедам есці, азадачваць рознымі рознасцямі. Апрача асноўных абавязкаў, змушала грузчыкам падмагаць і ў сваёй кладоўцы з цюкамі гарбаціцца. Ведала, сцерва, што выбару ў Верамейчык нямашака, што нетутэйшая яна, што можна яе ўніжаць з-за куска хлеба. А калі што — выгнаць як суку, і нікому яна не паскардзіцца. Зрэшты, так і адбылося. Неяк кончылася Наташына цярпенне, і выказала яна гэтай тоўстай бабіне ўсё, што пра яе думае. А тая раз’юшылася і давай за валасы ганарліўку цягаць. Выкруцілася Наташа, схапіла нейкі друк і, абараняючыся, ссінячыла “заўхозу” аблічча. Ясная рэч, дырэктар не стаў разбірацца, хто вінаваты.
Прыйшлося Верамейчык зноў на кефір сесці. Праўда, на гэты раз ненадоўга. Падшанцавала ёй уладкавацца на камвольны камбінат. Спачатку — прыбіральшчыцай у цэху, а праз два месяцы — і кладаўшчыцай. А кладаўшчыцы ўжо інтэрнат выпадаў, фабрычны. Цяпер матэрыяльна куды як лягчэй стала. Пасада кладаўшчыцы, хоць і адказная, а ўсё ж не так фізічна тамлівая. Канешне, даводзілася і самой сувоі цягаць, але збольшага на гэта грузчыкі ёй прыдаваліся.
Хутка займела Наташа і сябровак з фабрычных дзяўчат, з тых, што жылі ў інтэрнаце. Весялей стала, не так адзінока. І сапраўды, не засумуеш цяпер, калі ў пакойчыку — чатыры жанчыны, усе незамужнія і да ўсіх кавалеры цягаюцца. Пастаянна: шум, песні, пах алкаголю і курыва. А час ад часу — месца аслабаняй для інтыму, пераходзь на гадзінку-другую ў іншы пакой, ці па вуліцы прагуляйся. Але ўсё гэта нішто, каб да самой Верамейчык не праяўлялі інтэрнацкія мужыкі такой зацятай увагі. Проста як кабялі пашалелі! І гэта пры тым, што дзяўчат у іхнім корпусе ўтрая больш пражывала, чым хлопцаў. Здавалася б, выбірай не хачу. Аж не — пераважна да Наташы ляпіліся.
Супраціўлялася Верамейчык тым заляцанням доўга. Не тое каб не падабаліся кавалеры, а нягожа было пасля пяці гадоў элітнага жыцця ў грубых рабочых руках аказацца. Ды — не кіем, то паленам — і яе дамагліся.
Раз прыхварнула Наташа, на работу не выйшла, напілася аспірыну і ляжала з кніжкай. Перад абедам пастукалі ў дзверы. Яна адчыніла. А гэта Сашка Чухрай быў, адзін з найзацятых яе залётнікаў. Ні слова ён не сказаў, а толькі аблапаў сваімі рукамі слесарскімі, што абцугамі, заціснуў рот пацалункам ды заваліў на падлогу. І драпалася яна, і стагнала, і плакала, і нават кусалася — а  толку? Супроць яе шасцідзесяці кілаграмаў у Сашку ўсе дзевяноста былі. А Чухрай утрапёны аказаўся, неадвязлівы: хвілін дваццаць Наташу на голай падлозе валтузіў. Усе косці ёй ператрос. Устаў, задаволены, выскаліўся ўсмешкай і паабяцаў, што будзе да яе “на-пастаяне” цяпер прыходзіць. Яна, маўляў, на ягоны густ, ён, шэльма, паўнаваценькіх любіць.
І прыйшоў праз дзень, і зноўку быў з ёю. На гэты раз, праўда, Наташа асабліва не супраціўлялася. А навошта? Кожнае чалавечае дзеянне, накіраванае на самаабмежаванне, на ўтаймаванне прыродных сіл, павінна пад сабою аснову мець, мэту пэўную пераследаваць. Будзь тое пост, вегетарыянства ці штодзённыя прабежкі аздараўленчыя. А тут не было ў Верамейчык ніякіх высокіх мэтаў, не было прычын прыроду сваю маладую прытрымліваць. Так і пусцілася яна па цячэнні расслаблена.
Сашка з месяц хадзіў. Ды за гэты час сабутэльнікам раззваніў пра Наташыну падатлівасць, пра цела яе мяккае і гарачае. Выхваляўся, значыць. І пайшла, паляцела па інтэрнаце пра Наташу паганая пагалоска. Цяпер ужо не адзін Сашка Чухрай ёй ласаваўся, а наведваліся да яе наперабой розныя Ваські, Віцькі, Хведзькі, Ягоры — токары, сталяры, наладчыкі, грузчыкі ды вадзіцелі. Словам, якіх толькі масцей ні прывячала яна за два наступныя гады ў сваім катушку, папярэдне сужыцелек выправадзіўшы.
А з часам і азарт нейкі прачнуўся. Акрамя таго, прыкмеціла Наташа, што лепш адчуваць сябе стала, бадзёрай неяк. А то за апошнія дзевяць месяцаў, пакуль не жыла як жанчына,  прастуджвалася зачаста яна, недамагала па гінекалогіі. А тут нармалізавалася ўсё, зніклі і дробныя дакучлівыя прышчыкі на лбе, якія даводзілася штодня бялілам замазваць, рэзка ўзрос апетыт, заблішчалі вочы, а грудзі, што былі паабвіслі, цяпер зноў наліліся тапырыста.
Да таго ж, хоць і жыла яна паўгода абы-як абы з кім, а не цяжарала. І зусім гэта зняло з тармазоў Верамейчык, бо ўзлавалася яна горка на лёс свой бясплодны. Нібы помсціла прыродзе-матухне за нікчэмную долю. І яшчэ курыць стала моцна, выпівала, праўда, умерана.
А з Мінска вось як атрымоўвала яна звесткі. Ездзіла раз на два тыдні па выхадных у Гомель і тэлефанавала адтуль. З першага ж разу папярэдзіла яна маці, каб не шукала яе па кодзе, бо жыве яна ў іншым горадзе. Гэта каб Віктар не дай Бог не дазнаўся. “А што муж?” — трывожна пыталася тут жа. А муж яе лютаваў зверам, падазраваў Наташыных бацькоў, што дачку ад яго ўкрываюць. Першы год часта, настырна званіў: і гразіўся, і абяцаў Наташы “шыю скруціць”; а то, наадварот, маліў бацькоў даць яе адрас, вярнуць яму “каханую жонку”, прапаноўваў за гэта грошы вялікія. Піў, казалі бацькі, ён у гэты год смяротна, дапіўся да язвы. А потым, падлячыўшыся, супакоіўся быццам і не назаляў больш Наташыным бацькам сваімі наскокамі. Больш за год не аб’яўляўся. Але Наташа па-ранейшаму яго баялася як агню і так і не прыехала да бацькоў. Толькі дала свой адрас паштовы.
Вера Міхайлаўна адразу ж заспяшалася-зазбіралася наведаць дачку, ды не прыйшлося: надарыўся з Яўгенам Сямёнавічам мікраінсульт, адняло правую руку. Праз месяц рука паправілася трохі, але сілай не набрыняла, і стаўся бацька нямоглым, мусіў работу ў Акадэміі кінуць. Дый было яму ўжо шэсцьдзесят шэсць. Стаў дома сядзець, расплаксівеў. Да таго ж і працы яго літаратуразнаўчыя, як толькі страціў пасаду, адразу друкаваць перасталі. Гэта яго мучыла вельмі, смактала апошнія сілы. Так што не магла Вера Міхайлаўна мужа аднаго пакінуць, не магла да дачкі выправіцца.
Ды Наташа сама хацела прыехаць, і ўжо была зазбіралася… як здарыўся ў яе лёсе новы віраж. Раптам пачаў праяўляць да яе ўвагу галоўны інжынер, Фадзей Маркавіч, пяцідзесяці двух гадоў, удавец, мужчына салідны. Наташа напачатку падумала, што гэта хахаль чарговы, аматар пакарыстацца. Пераначавала яна пару разоў у яго на кватэры, і так Фадзей Маркавіч яе ўпадабаў, што праз якія два тыдні прапанаваў зусім да яго пераехаць, каб жыць па-сямейнаму. Пераехала Верамейчык, хоць і не верыла яшчэ, што ён па-сур’ёзнаму. Нацешыцца, думала, праз некаторы час, ну ды хоць пажыву трохі як чалавек.
А Фадзей Маркавіч па натуры сваёй сямейнікам аказаўся — прывязлівым, душэўным і клапатлівым. Жонка яго тры гады як памерла, перажываў моцна ён, ад адзіноты пакутаваў. Сын яго адзіны, Рыгор, у Гомелі пасля інстытута прыжыўся, знайшоў нявесту з кватэраю, ужо і сын у яго расце, Фадзея Маркавіча ўнук, значыць. А Рыгор журналістам працуе ў абласной газеце.
Фадзеева кватэра — трохпакаёвая была, у саменькім цэнтры горада, з вокнамі на дворык цяністы і няшумную вулачку. Дом гэты яшчэ за Сталіным будавалі, грунтоўны такі дамок, трохпавярховы. Праўда, ваду гарачую трэба было праз тытан здабываць, ды гэта, у рэшце рэшт, і някепска. Бо ў горадзе ўлетку на тры месяцы гарачую ваду адключалі, і ў інтэрнаце ні памыцца нармальна не атрымоўвалася, ні з бялізнай управіцца як мае быць. Асабліва пагана было зубы ледзяной вадой чысціць: і дзясны зводзіць, і карыес развіваецца.
І  — зусім неспадзявана для Наташы — зажылі яны з Фадзеем Маркавічам у поўнай злагадзе. Раней не разумела яна, як бацькі яе пры такой розніцы ва ўзросце ўзаемалюбоўна жывуць, а цяпер па сабе гэта зведала. Прыдбала яна душэўны спакой, з’явіліся новыя інтарэсы. Дарэчы, Фадзей яе з кладаўшчыцы ў сакратаркі да свайго намесніка перавёў — месца няпыльнае, і ад рабацяг грубых далёка.
А праз паўгода новае шчасце прываліла. Паведаміла ёй маці, што Віктар, муж, аб’явіўся, але не толькі не жадае Наташу вярнуць, а, наадварот, просіць разводу. Ён, аказваецца, сваю палавіну знайшоў, шчаслівы страшэнна. Жанчына тая рыхтуецца маці стаць, ужо праз тры месяцы. Абследаванне адназначна паказвае: будзе хлопчык, то бок спадкаемца доўгачаканы. Дужа хоча Віктар яго афіцыйна аформіць, а таму ўмольна просіць Наташу развод яму даць. Нічога рабіць не трэба, акрамя як прыехаць на дзень у сталіцу, на суд. Ён дарогу аплаціць. Гатовы, зразумела, і ўзнагародзіць Наташу грашова.
Але не ўпарцілася Верамейчык, сама была шчаслівая як ніколі. Да ўсяго ж і інтарэсы іхнія з Віктарам тут цалкам супалі. Паехала, развялася, заадно ў бацькоў пагасцявала з тыдзень. Шкада толькі, што зусім здаў бацька, здрахлеў, збурклівеў. Кляне ўлады, лае літаратурны свет, загаворваецца… Эх, ніхто з нас не маладзее. З цяжкім сэрцам паехала ад бацькоў Наташа, абяцала летам прыехаць да іх у водпуск.
І прыехала сапраўды. Але ўжо ў якасці замужняй жанчыны, з мужам законным. Так, адразу ж па вяртанні прапанаваў ёй Фадзей Маркавіч зарэгістраваць іх узаемаадносіны. Не працівілася, вядома, Наташа, знала ўжо, што чалавек гэта сур’ёзны. Праз месяц згулялі вяселле. Ну, згулялі — гэта загучна сказана, проста сабраліся найбліжэйшыя Фадзеевы родзічы, сын з Гомеля пад’ехаў, ды колькі чалавек з фабрычнага начальства. Пасядзелі ў рэстаранчыку добрапрыстойна, папілі ў меру, патанцавалі.
Пасля вяселля і зусім уцягнулася Наташа ў новае жыццё, з родзічамі Фадзея Маркавіча здружылася, як бы не сабой пачала жыць, а сямейнымі клопатамі. То мужу трэба што-небудзь падшыць ці пагладзіць, то — думае — снежань на носе, а ў яго чаравікі зімовыя халасцяцкія кашы просяць, дый палітончык — паношаны. То мяркуе, як яго смачней накарміць, якой новай стравай парадаваць.
А раз, на Сёмуху справа была, упала пры выхадзе з тралейбуса Фадзеева цётка, паламала нагу і два месяцы ў бальніцы на выцяжцы праляжала. Дык Наташа самахоць за ёй даглядаць вызвалася (цётка Соня была адзінокай, бяздзетнай). Штодня пасля работы і ў выхадныя ездзіла Наташа да яе ў клініку, судна з пад яе выносіла, абмывала, абцірала спіртам, масажы рабіла, каб не было застою ў нерухомым целе, каб не пайшло яно пролежнямі. А пасля выпіскі з бальніцы яны цётку Соню ўзялі да сябе, і за два наступных месяцы Наташа яе цалкам на ногі паставіла: спачатку на мыліцах навучыла хадзіць, а потым і тупаць патрошачку. Пры канцы восені цётка ўжо ўпраўлялася з сабой і без дапамогі старонняй, а таму да сябе пераехала. За паўгода так палюбіла яна Наташу, што інакш як “галубкай” і “Наташанькай” не называла.
 
Неяк у сярэдзіне снежня, вечарам, стаяла Наташа перад акном, глядзела на двор. Чакала яна з хвіліны на хвіліну Фадзея Маркавіча. Ён зранку ў Магілёў пакаціў на службовай машыне, днём тэлефанаваў адтуль, абяцаў вечарам вярнуцца. Наташа ўжо і курыцу яго любімую ў смятане засмажыла, і бліноў напякла пухнатых, і ў кватэры прапыласосіла. У ваннай павесіла чысты ручнік. Усё гэта яна, прыбегшы з камбіната, зрабіла.
І паколькі спраў у яе пакуль не было, а толькі — трывога чакання, глядзела яна на дворык вячэрні пусты. А там снег спорна пасыпаўся. Кружыліся ў святле ліхтароў пухнатыя зорачкі, увачавідкі пакрывалі зямлю. Гэта не першы, вядома, быў снег. З лістапада некалькі разоў бялілася зямля, аднак няўпэўнена, нетрывала неяк, нятоўста. Лёгка нішчылі тую бель дажджы і адлігі, ператваралі ў бурую хлюпотную мешаніну.
А цяпер вось верылася чамусь: будзе ляжаць снег, пратрымаецца да самых Калядаў. Усё будзе добра цяпер… І раптам здзівіла Наташу, наколькі падобны гэты ўтульны заснежаны дворык на мінскі, на вуліцы Багдана Хмяльніцкага, — на яе родны дворык. Успомнілася, як роўна дзесяць гадоў назад стаяла яна перад акном, любавалася снегападам. Колькі ж прамінула ўсяго, колькі перавіхурыла… А ўсё гэтак жа чароўна падае снег, і двор перад ёй — амаль такі самы. Нібы блукала яна цэлых дзесяць год скрозь завею, а выблукала туды ж…
Вось чмыхнула пад нябачнай аркай машына, стрэльнула фарамі па двары, і вырульвае ўжо да пад’езда знаёмая “Волга” — бясшумна амаль, бо гасіць бурчанне матора і шоргат шын снежнае покрыва.

2008 г.


...................................
Разгорнуты крытычны аналіз аповесці Міхася Южыка «І падаў снег на зямлю», змешчанай па спасылцы https://litsovet.ru/litsovet/802231-pada-sneg-na-zyamlyu . Аповесць друкавалася ў часопісе «Маладосць», №7, за 2009 год.

Ад нейрасеткіChatGPT:
==1. Уводзіны
Аповесць Міхася Южыка «І падаў снег на зямлю» — твор пра жаночы лёс, каханне, сексуальнасць, сям'ю, гвалт і пошук уласнага месца ў жыцці. У адрозненне ад больш умоўных, філасофска-прытчавых твораў пісьменніка, гэтая аповесць пабудавана пераважна на рэалістычным матэрыяле. Сама структура твора даволі простая: перад чытачом праходзяць тры этапы жыцця Наташы Верамейчык, адпаведныя яе ўзросту — дваццаці, дваццаці пяці і прыкладна трыццаці гадоў. Такое трохчасткавае кампазіцыйнае рашэнне адзначалася і ў літаратуразнаўчым водгуку на твор.
Ужо загаловак задае сімвалічную перспектыву чытання. Снег у творы не проста элемент пейзажу: ён становіцца своеасаблівым знакам перамены, абнаўлення, ачышчэння і магчымасці пачаць жыццё нанова. Але пры больш уважлівым прачытанні сімволіка снегу аказваецца складанейшай: снег не толькі «ачышчае» рэальнасць, але і часова закрывае яе — гэтак жа, як Наташа на розных этапах жыцця спрабуе накрыць мінулае новымі адносінамі.
Галоўная вартасць аповесці — у яе здольнасці паказаць, як ілюзіі пра каханне і шчасце сутыкаюцца з рэальнасцю. Аднак разам з тым твор выклікае шэраг істотных крытычных пытанняў: наколькі пераканаўча матываваныя ўчынкі гераіні? Ці не зводзіцца канцэпцыя жаночага шчасця да традыцыйнай формулы «сям'я і муж»? І, нарэшце, ці не супярэчыць аўтарская маральная перспектыва некаторым рэалістычным назіранням самога твора?

2. Сюжэт і кампазіцыя: жыццё як серыя памылак і пераацэнак
Першая частка пачынаецца з Наташы, дваццацігадовай студэнткі. Яна знаходзіцца ў стане эмацыянальнай няўстойлівасці: яе адносіны з Колем Свірыдам ужо страцілі былую прывабнасць, а ўвагу прыцягнуў Віктар — больш заможны, упэўнены ў сабе мужчына. Сам пачатак аповесці вельмі паказальны: Наташа ўжо не хоча размаўляць з Колем, але яшчэ не гатовая канчаткова ад яго адмовіцца. Такім чынам, яе праблема — не столькі адсутнасць выбару, колькі няўменне адказна зрабіць выбар.
Южык будуе першую частку на супрацьпастаўленні двух мужчын.
Коля — інтэлектуал, эрудыт, кнігалюб, чалавек мастацтва. Ён чытае Наташы вершы, цытуе класіку, размаўляе пра музыку і жывапіс. Віктар — прадстаўнік іншага свету: грошы, аўтамабіль, рэстараны, знакамітасці, сацыяльны статус. Наташа выбірае другога.
Гэта не выпадковы выбар. Ён вынікае з той сістэмы каштоўнасцяў, якая паступова складваецца ў свядомасці гераіні. Наташа пачынае ўспрымаць жыццё як своеасаблівы конкурс за матэрыяльна і фізічна прывабнага «самца», а адукацыю і інтэлект — як нешта другараднае. У тэксце нават непасрэдна супрацьпастаўляюцца вучоба і пошук «гожага жаніха».
Такім чынам, першая частка мае выразную структуру:
рамантычнае каханне ; спакуса ; няправільны выбар ; шлюб ; расчараванне.
Другая частка паказвае вынік гэтага выбару. Віктар аказваецца не тым чалавекам, якім уяўляла яго Наташа. Пад знешняй упэўненасцю і матэрыяльным дастаткам выяўляецца імкненне да кантролю. Наташа губляе свабоду, становіцца фактычна ізаляванай ад свету, а яе муж выкарыстоўвае фізічную сілу і пагрозы.
Асабліва важна, што аўтар не абмяжоўваецца агульнай згадкай пра хатні гвалт. Ён паказвае яго канкрэтныя механізмы: ізаляцыю, кантроль перамяшчэнняў, пазбаўленне тэлефона, фізічны прымус, запалохванне, кантроль з боку прыслугі і фактычную беспакаранасць агрэсара. Калі Наташа спрабуе звярнуцца па дапамогу, прадстаўнік праваахоўных органаў фактычна адмаўляецца ўспрымаць яе праблему сур'ёзна.
Такім чынам, асабістая гісторыя Наташы выходзіць за межы гісторыі няўдалага шлюбу. Яна набывае сацыяльнае вымярэнне: зло падтрымліваецца не толькі асобным чалавекам, але і абыякавасцю асяроддзя.
Трэцяя частка — спроба пачаць жыццё спачатку. Наташа ўцякае ад Віктара, едзе ў іншы горад, працуе дворнічыхай, пасудамыйкай, потым кладаўшчыцай. Яе шлях праходзіць праз матэрыяльныя цяжкасці, эксплуатацыю і новыя сексуальныя адносіны. Урэшце яна сустракае Фадзея Маркавіча — значна старэйшага мужчыну, з якім упершыню знаходзіць не страсць, а спакой, узаемную прыхільнасць і сямейнасць.
Такім чынам, кампазіцыйная схема аповесці становіцца трохступенчатай:
ілюзія ; катастрофа ; перараджэнне.

3. Вобраз Наташы: герой развіцця ці ахвяра абставін?
Наташа — безумоўна, цэнтральны і найбольш складаны персанаж твора. Яе нельга адназначна назваць ні станоўчай, ні адмоўнай гераіняй.
У дваццаць гадоў яна эгацэнтрычная, капрызная, захопленая знешнім бляскам. Яна лёгка адмаўляецца ад чалавека, які любіць яе і з якім мае інтэлектуальную блізкасць, бо Віктар здаецца ёй больш «сапраўдным мужчынам».
Аднак было б памылкова чытаць гэты эпізод выключна як гісторыю асабістай памылкі Наташы. Аўтар паказвае, што яе выбар фарміруецца пэўным культурным асяроддзем. Яна начытваецца папулярнай псіхалагічна-сексуальнай літаратуры, захапляецца спрошчанымі тэорыямі «жаночай прыроды», верыць у знакі лёсу і ў тое, што сусвет нібыта павінен дапамагчы чалавеку атрымаць жаданае.
Гэта вельмі істотная дэталь.
Наташа робіць не проста «дрэнны выбар мужчыны». Яна выбірае на аснове спрошчанай карціны свету. Яна хоча жыць не так, як «правільна», а так, як уяўляе сабе шчасце.
Менавіта таму трагедыя гераіні мае і культурна-псіхалагічную прыроду.
Але тут узнікае адна з галоўных праблем аповесці: аўтар часам занадта адкрыта тлумачыць чытачу, што менавіта з Наташай «не так». Яе думкі і памылкі нярэдка каментуюцца аўтарскім голасам. У выніку псіхалагічная амбівалентнасць персанажа часткова губляецца: замест таго каб дазволіць чытачу самому ацэньваць Наташу, аповед часам падказвае яму гатовыя высновы.

4. Праблема жаночага шчасця
Цэнтральнае пытанне аповесці можна сфармуляваць так:
што робіць чалавека шчаслівым — каханне, сексуальная рэалізацыя, матэрыяльны дастатак, свабода ці сям'я?
Твор паслядоўна правярае ўсе гэтыя магчымасці.
Спачатку Наташа думае, што шчасце — гэта рамантычнае каханне. Потым ёй здаецца, што шчасце — гэта багаты і моцны мужчына. Пасля яна спрабуе знайсці сябе праз сексуальную свабоду. І толькі напрыканцы прыходзіць да сямейнага жыцця.
Менавіта тут знаходзіцца асноўны філасофскі стрыжань аповесці.
У фінале Наташа ўжо не шукае вострых адчуванняў. Яна рыхтуе мужу вячэру, прыбірае дом, клапоціцца пра яго сваякоў, даглядае хворага чалавека. Яна атрымлівае задавальненне не ад выключнасці свайго жыцця, а ад уключанасці ў жыццё іншых людзей.
У літаратуразнаўчым водгуку на аповесць менавіта гэта трактуецца як пераход гераіні ад пошуку любові і страсці да разумення сям'і, заснаванай на даверы і ўзаемапавазе.
Але тут неабходна зрабіць важную крытычную папраўку.
Такое рашэнне можа чытацца і як даволі традыцыйнае: нібыта жанчына праходзіць праз памылкі, сексуальныя прыгоды і пакуты, каб у рэшце рэшт зразумець, што яе «сапраўднае месца» — у сям'і.
Для сучаснага чытача гэтая канцэпцыя не з'яўляецца бясспрэчнай.
Праблема не ў тым, што сям'я паказана станоўча. Праблема ў тым, што альтэрнатыўныя формы самарэалізацыі жанчыны ў творы амаль заўсёды звязваюцца з пустатой, небяспекай або самаразбурэннем. Інтэлектуальная перспектыва Коля аказваецца нежыццяздольнай, матэрыяльная — небяспечнай, сексуальная свабода — разбуральнай, а сямейная — выратавальнай.
Такім чынам, структура твора даволі выразна вядзе чытача да пэўнай маральнай высновы.

5. Сексуальнасць як мастацкі і праблемны цэнтр
У аповесці вельмі шмат увагі аддадзена сексуальнай тэматыцы. Гэта не выпадкова: сексуальнасць становіцца для Наташы адным з асноўных спосабаў пазнання сябе.
Спачатку яна ўспрымае яе рамантычна, пасля — як частку шлюбнага жыцця, потым — як сродак самасцвярджэння і нарэшце — як нешта, што страчвае сваю выключнасць.
Аднак тут назіраецца пэўная супярэчнасць.
З аднаго боку, аўтар паказвае, што сексуальнасць сама па сабе не можа вырашыць праблему чалавечага шчасця.
З другога — апісанне сексуальных адносін часам становіцца настолькі фізіялагічна падрабязным, што псіхалагічная праблема адыходзіць на другі план. Чытач павінен сам вырашаць, дзе заканчваецца неабходная для сюжэта адкрытасць і пачынаецца празмерная натуралістычнасць.
Асабліва выразна гэта відаць у другой палове твора, дзе пасля ўцёкаў Наташы яе сексуальныя адносіны з мужчынамі пачынаюць падавацца амаль як паслядоўнасць эпізодаў.
З мастацкага пункту гледжання гэта стварае цікавы эфект: колькасць партнёраў павялічваецца, а значэнне кахання памяншаецца. Чым больш фізічных сувязяў, тым менш у іх эмацыянальнай выключнасці.
Але аўтарская інтэрпрэтацыя гэтай сітуацыі выглядае больш спрэчнай: сексуальная свабода гераіні паступова пачынае падавацца не як адзін з магчымых спосабаў паводзін дарослага чалавека, а як сімптом яе духоўнай дэзарыентацыі.

6. Вобраз Віктара і праблема гвалту
Віктар — адзін з найбольш функцыянальных, але разам з тым і найбольш адназначных персанажаў.
Ён увасабляе свет, дзе грошы, фізічная сіла і сацыяльны статус становяцца сродкамі кантролю над іншым чалавекам.
Спачатку гэтыя рысы здаюцца Наташы прывабнымі. Але пасля шлюбу яны трансфармуюцца ў прымус.
Асабліва важна, што аўтар паказвае эвалюцыю кантролю:
    • спачатку Віктар проста здаецца моцным і ўпэўненым;
    • потым пачынае вызначаць, куды можа ісці жонка;
    • пасля ізалюе яе;
    • выкарыстоўвае іншых людзей для нагляду;
    • нарэшце, дапускае непасрэдны фізічны гвалт.
Сімвалічна, што нават прастора дома ператвараецца ў прастору турмы. Асабняк, які спачатку быў знакам багацця і прэстыжу, становіцца закрытым месцам, адкуль немагчыма свабодна выйсці.
Гэта адзін з найбольш пераканаўчых кантрастаў аповесці:
раскоша звонку — несвабода ўнутры.
Не менш важная і сцэна з праваахоўнымі органамі. Калі бацькі Наташы спрабуюць звярнуцца па дапамогу, іх праблему фактычна абясцэньваюць.
Такім чынам, аўтар паказвае, што гвалт існуе не ў вакууме: яму спрыяе маўчанне і абыякавасць іншых.

7. Аднак: праблема віктымблэймінгу
Самая дыскусійная частка канцэпцыі твора — суадносіны паміж адказнасцю Наташы за свой выбар і адказнасцю Віктара за гвалт.
Наташа сапраўды робіць памылковы выбар. Яна ігнаруе рызыкі, захапляецца знешнім бляскам, недаацэньвае інтэлектуальную і эмацыянальную сумяшчальнасць.
Але памылковы выбар партнёра не робіць чалавека адказным за гвалт, які пасля ўчыняе партнёр.
У гэтым месцы аповесць можна чытаць крытычна. Сюжэтная логіка часам стварае ўражанне:
выбрала не таго чалавека ; атрымала адпаведны вынік ; зразумела сапраўдныя каштоўнасці.
Такая схема вельмі зручная маральна, але псіхалагічна яна занадта простая.
У рэальным жыцці гвалт не з'яўляецца натуральным «пакараннем» за няправільны выбар. Таму найбольш моцная інтэрпрэтацыя аповесці ўзнікае тады, калі аддзяліць дзве рэчы:
Наташа адказная за ўласныя рашэнні, але Віктар адказны за ўласны гвалт.
Гэта дазваляе пазбегнуць спрошчанай маралізацыі твора.

8. Праблема сацыяльнай рэальнасці
Аповесць цікавая яшчэ і тым, што ў ёй суіснуюць два ўзроўні.
Першы — індывідуальна-псіхалагічны.
Наташа хоча кахання, прызнання, бяспекі, сям'і.
Другі — сацыяльны.
Яна сутыкаецца з:
    • матэрыяльнай няроўнасцю;
    • эксплуатацыяй;
    • абыякавасцю праваахоўнай сістэмы;
    • уразлівасцю жанчыны ў патрыярхальным асяроддзі;
    • залежнасцю чалавека ад працы і жылля;
    • грубасцю і сексуальнай агрэсіяй навакольных.
Пасля ўцёкаў Наташа трапляе не ў свабодную ідылію, а ў іншы сацыяльны свет, дзе таксама становіцца аб'ектам дамаганняў і эксплуатацыі. Яна працуе дворнічыхай, пасля ўладкоўваецца ў дзіцячы сад, на камвольны камбінат; яе жыццё напаўняецца цяжкай працай і матэрыяльнай нестабільнасцю.
Гэта важны момант: ўцёкі ад аднаго віду залежнасці не гарантуюць аўтаматычнага набыцця свабоды.
Гераіні даводзіцца амаль фізічна «перабудаваць» сваё жыццё.

9. Сімволіка снегу
Снег — галоўны скразны сімвал аповесці.
Упершыню ён з'яўляецца яшчэ тады, калі Наташа чакае новага павароту ў сваім жыцці. Яна ўспрымае снег як добры знак: снег нібыта накрывае брудную зямлю белай коўдрай.
Гэта вельмі важная метафара.
Зямля — рэальнасць, жыццё з яго брудам, памылкамі, болем.
Снег — спроба пачаць нанова.
Але снег мае і другі бок: ён не знішчае тое, што знаходзіцца пад ім. Ён толькі пакрывае паверхню.
Таму першы снег у творы можна чытаць іранічна. Наташа верыць, што Сусвет падае ёй знак, але на самой справе наперадзе яе чакае шлюбная катастрофа.
У фінале сітуацыя паўтараецца. Зноў ідзе снег, але цяпер Наташа знаходзіцца ў зусім іншым стане. Яна ўжо не дзяўчына, якая чакае «знаку лёсу». Яна чалавек, які прайшоў праз пакуты і свядома стварыў іншае жыццё.
Менавіта тут паўтор снегу становіцца мастацка значным.
Першы снег — ілюзія.
Фінальны снег — вопыт.
Адна і тая ж прыродная з'ява атрымлівае рознае значэнне ў залежнасці ад унутранага стану гераіні.

10. Кальцавая кампазіцыя
Аповесць мае выразную кампазіцыйную замкнёнасць.
У пачатку Наташа стаіць каля акна і глядзіць на снег.
У фінале яна зноў стаіць каля акна і глядзіць на снег. Паміж гэтымі дзвюма сцэнамі — дзесяць гадоў жыцця.
Фінал наўмысна вяртае чытача ў пачатак. Наташа ўспамінае, што дзесяць гадоў таму стаяла амаль у такім самым месцы і любавалася снегападам; цяпер ёй здаецца, што яна «блукала» гэтыя дзесяць гадоў і зноў прыйшла да таго ж месца.
Гэта адна з найбольш удалых кампазіцыйных знаходак твора.
Але сэнс гэтага «вяртання» не ў тым, што Наташа нічога не змяніла.
Наадварот: знешне яна вярнулася ў тую самую кропку, але ўнутрана стала іншым чалавекам.
Такім чынам, круг у кампазіцыі не азначае статычнасць. Гэта спіраль: вяртанне да таго самага вобразу на іншым узроўні разумення.

11. Пейзаж і яго функцыя
Пейзаж у аповесці выконвае не дэкаратыўную, а псіхалагічную функцыю.
Змена пор года часта суправаджае змену жыццёвага стану Наташы:
    • лета — перыяд закаханасці;
    • восень — пачатак расчаравання;
    • зіма — шлюб і паступовае замыканне прасторы;
    • вясна — уцёкі;
    • наступная зіма — пераход да новага, больш спакойнага жыцця.
Прырода становіцца своеасаблівым «другім гадзіннікам» аповесці. Калі каляндар паведамляе, колькі прайшло гадоў, пейзаж паказвае, што адбываецца з гераіняй.
Асабліва выразна гэта працуе ў фінале: снег ужо не абяцае прыгод. Ён азначае спакой.

12. Мова і стыль
Стылістычна аповесць арыентавана на лёгкае, даступнае чытанне.
Аўтар выкарыстоўвае:
    • размоўную лексіку;
    • жарганізмы;
    • бытавую дэталізацыю;
    • рэзкія характарыстыкі;
    • іронію;
    • эмацыянальна насычаныя дыялогі.
Гэта дазваляе ствараць эфект непасрэднай прысутнасці.
Асабліва добра атрымліваюцца бытавыя сцэны: размовы Наташы з маці, апісанне студэнцкага жыцця, паводзіны Віктара, сцэны ў інтэрнаце, праца гераіні.
Аднак тая ж асаблівасць часам становіцца недахопам. Аўтар часта тлумачыць больш, чым трэба. Чытачу не заўсёды пакідаецца прастора для самастойнай інтэрпрэтацыі.
Гэта адпавядае агульнай асаблівасці прозы Южыка, на якую звярталі ўвагу крытыкі: яго творы часта імкнуцца не толькі паказаць праблему, але і сфармуляваць пэўную этычную выснову. У крытычным матэрыяле пра яго прозу адзначалася спалучэнне псіхалагізму, простасці і хрысціянскай маральнай праблематыкі.
У «І падаў снег на зямлю» гэтая тэндэнцыя выяўляецца асабліва выразна.

13. Псіхалагізм: моцны бок і слабасць
Южыку ўдаецца перадаць эмацыянальныя ваганні Наташы. Яна не статычная гераіня: яе ўяўленні пра шчасце пастаянна мяняюцца.
Аднак яе псіхалогія часам выглядае празмерна залежнай ад аўтарскай схемы.
Напрыклад, пераход ад інтэлектуальнага кахання да захаплення Віктарам адбываецца досыць хутка. Пазней гэтак жа імкліва адбываюцца перамены ў яе стаўленні да сексуальнасці, сям'і і працы.
Гэта стварае ўражанне, што Наташа не столькі сама адкрывае жыццё, колькі праходзіць праз шэраг аўтарскіх эксперыментаў:
а што будзе, калі яна выбера каханне?
а што будзе, калі грошы?
а што будзе, калі сексуальную свабоду?
а што будзе, калі сям'ю?
Як мастацкая мадэль гэта цікава. Але як псіхалагічная гісторыя такая схема месцамі выглядае занадта механічнай.

14. Супярэчнасць паміж рэалізмам і маральнай схемай
Галоўная эстэтычная праблема аповесці — у напружанні паміж рэалістычнай дэталізацыяй і дыдактычнай задумай.
Рэалістычная частка твора кажа:
жыццё складанае, людзі супярэчлівыя, зло можа быць нечаканым, а чалавек часта не разумее наступстваў уласных рашэнняў.
А маральная схема твора кажа:
Наташа шукала шчасце не там і ў выніку зразумела, дзе знаходзіцца сапраўднае шчасце.
Першае значна цікавейшае за другое.
Менавіта таму найбольш моцнымі з'яўляюцца не тыя месцы, дзе аўтар фармулюе мараль, а тыя, дзе ён проста паказвае жыццё: дом Віктара як турму, абыякавасць міліцыі, цяжкую працу Наташы, яе ўцёкі, сустрэчу з Фадзеем Маркавічам.

15. Фадзей Маркавіч: альтэрнатыва Віктару
Вельмі істотны кантраст паміж двума мужчынскімі вобразамі.
Віктар мае грошы, маладосць, статус і сілу, але пазбаўлены здольнасці да сапраўднага ўзаемапаважлівага кахання.
Фадзей Маркавіч значна старэйшы, не валодае знешняй эфектнасцю Віктара, але ён клапатлівы, душэўны, сямейны.
Гэта паказвае, што аўтар свядома пераносіць крытэрый выбару з знешняга на ўнутранае.
Пры гэтым цікава, што і тут гераіня знаходзіць бяспеку праз мужчыну. Яна ўжо не знаходзіцца ў залежнасці ад багатага мужа, але яе новае шчасце ўсё роўна арганізавана вакол сямейнай пары.
Таму фінал можна чытаць двайна.
З аднаго боку, гэта гісторыя набыцця ўзаемнай любові і даверу.
З другога — гісторыя вяртання да традыцыйнай мадэлі жаночай рэалізацыі.

16. Значэнне працы ў эвалюцыі Наташы
Адным з недаацэненых элементаў аповесці з'яўляецца праца.
Спачатку Наташа жыве ў свеце спажывання: рэстараны, аўтамабілі, круізы, багаты муж.
Пасля ўцёкаў яна сутыкаецца з фізічнай працай:
    • дворніцкая праца;
    • праца ў дзіцячым садзе;
    • камвольны камбінат;
    • праца кладаўшчыцай.
І менавіта ў гэтым свеце яна паступова аднаўляе сябе.
Гэта дазваляе прапанаваць яшчэ адно прачытанне фіналу: Наташа знаходзіць сябе не толькі праз сям'ю, але і праз аднаўленне здольнасці быць карыснай, дзейнічаць, клапаціцца пра іншых і адказваць за ўласнае жыццё.
Гэта больш глыбокая выснова, чым простае «сям'я — галоўнае».

17. Фінал: перамога ці вяртанне?
Фінал аповесці знешне аптымістычны. Наташа знаходзіцца ў стабільнай сям'і, клапоціцца пра мужа, яго родных, рыхтуе вячэру і чакае яго вяртання. Снег за акном стварае атмасферу спакою і гармоніі.
Але назва твора дазваляе не абмяжоўвацца адназначна аптымістычным прачытаннем.
Фраза пра тое, што Наташа нібыта «блукала» дзесяць гадоў і вярнулася амаль у тую самую кропку, мае лёгкую меланхалічную інтанацыю.
Ці сапраўды яна знайшла сябе?
Так.
Але ці азначае гэта, што ўсе папярэднія гады былі толькі памылкай?
Не абавязкова.
Без гэтых гадоў яна не стала б той Наташай, якая здольная ацаніць спакой і блізкасць.
Таму снег у фінале — не сімвал забыцця мінулага, а хутчэй сімвал яго пераасэнсавання.

18. Што ў аповесці найбольш мастацка ўдала
Да найбольш моцных бакоў твора можна аднесці:
1. Кампазіцыйнае трохчасткавае рашэнне.
Тры ўзроставыя этапы ствараюць выразную дугу развіцця гераіні.
2. Скразны вобраз снегу.
Паўтор снегападу ў пачатку і ў фінале звязвае розныя часы Наташынага жыцця.
3. Кантраст паміж Віктарам і Фадзеем Маркавічам.
Праз яго раскрываецца аўтарскае разуменне любові як даверу, клопату і адказнасці.
4. Сацыяльны пласт.
Аповесць паказвае не толькі асабістую драму, але і праблемы гвалту, абыякавасці, матэрыяльнай залежнасці і эксплуатацыі.
5. Дынамічны сюжэт.
Жыццё Наташы пастаянна змяняецца, таму твор чытаецца лёгка.
6. Спалучэнне бытавога і сімвалічнага.
Снег, акно, дом, дарога, праца, сямейная прастора — усе гэтыя элементы атрымліваюць дадатковы сэнс.

19. Што ў аповесці можна крытычна аспрэчыць
Разам з мастацкімі вартасцямі твор мае і шэраг істотных праблем.
1. Празмерная маралізацыя
Часам аўтар не давярае чытачу і тлумачыць яму тое, што ўжо дастаткова паказана сюжэтам.
2. Спрошчаная формула шчасця
Фінал даволі выразна падводзіць да сямейнай мадэлі як да асноўнага выйсця. Для сучаснага чытача гэта можа выглядаць занадта адназначна.
3. Псіхалагічная схематызацыя
Некаторыя павароты ў жыцці Наташы выглядаюць не цалкам як натуральная эвалюцыя характару, а як паслядоўныя этапы аўтарскага эксперыменту.
4. Небяспека віктамізацыі гераіні
Сюжэт можа ствараць уражанне, што яе трагедыя з'яўляецца непасрэдным вынікам няправільнага выбару. Гэта патрабуе крытычнага прачытання.
5. Адсутнасць большай індывідуалізацыі другарадных персанажаў
Коля, Віктар, Фадзей Маркавіч у значнай ступені выконваюць пэўныя функцыі ў эвалюцыі Наташы. Яны менш складаныя, чым маглі б быць як самастойныя характары.

20. Жанравая спецыфіка
«І падаў снег на зямлю» можна вызначыць як сацыяльна-псіхалагічную аповесць з выразным маральна-філасофскім кампанентам.
Гэта не проста гісторыя кахання і не проста сямейна-бытавая драма.
Твор мае рысы:
    • псіхалагічнай прозы — праз увагу да ўнутраных перажыванняў Наташы;
    • сацыяльнай прозы — праз паказ гвалту, беднасці, працы, праваахоўнай абыякавасці;
    • маральна-дыдактычнай прозы — праз выразнае супрацьпастаўленне розных мадэляў жыцця;
    • сімвалічнай прозы — праз паўторны матыў снегу.
Такое спалучэнне робіць твор даступным для шырокага чытача, але адначасова і стварае яго галоўную праблему: рэалістычны матэрыял значна складанейшы за маральную схему, у якую аўтар яго заключае.

21. Агульная інтэрпрэтацыя
У найбольш агульным выглядзе аповесць можна разумець як гісторыю не столькі пра пошук кахання, колькі пра навучанне адрозніваць каханне ад яго імітацыі.
Наташа некалькі разоў прымае за каханне тое, што ім не з'яўляецца:
    • захапленне;
    • фізічную цягу;
    • матэрыяльную прывабнасць;
    • залежнасць;
    • рэўнасць;
    • сексуальную насычанасць.
Толькі ў фінале каханне пачынае разумецца як нешта значна больш будзённае: клопат, адказнасць, прысутнасць, узаемная патрэбнасць і здольнасць жыць не толькі для сябе.
Менавіта таму фінальныя хатнія дэталі — ежа, чысты ручнік, прыбраная кватэра, чаканне мужа — могуць здавацца непараўнальна менш эфектнымі, чым круіз, рэстараны ці бурнае сексуальнае жыццё, але для аўтарскай канцэпцыі яны маюць большае значэнне.

Заключэнне
«І падаў снег на зямлю» — супярэчлівая, але цікавая аповесць Міхася Южыка. Яе нельга звесці ні да гісторыі няўдалага шлюбу, ні да маральнай прыпавесці пра тое, што «сям'я — найвышэйшая каштоўнасць».
Гэта перш за ўсё твор пра пошук крытэрыяў шчасця.
Наташа пачынае шлях з веры ў тое, што шчасце можна знайсці звонку: у прыгожым мужчыне, грошах, статусе, страсці. Потым яна праходзіць праз катастрофу, гвалт, адзіноту, цяжкую працу і разгубленасць. Нарэшце яна прыходзіць да іншага разумення жыцця — праз спакой, клопат і чалавечую блізкасць.
Скразны снег дапамагае звязаць гэтыя этапы. Спачатку ён падаецца Наташы знакам лёсу, потым становіцца часткай яе памяці, а ў фінале — знакам спакою. Таму назва аповесці мае не толькі пейзажнае, але і філасофскае значэнне.
Разам з тым найбольш цікавае крытычнае прачытанне твора пачынаецца там, дзе мы перастаём безумоўна прымаць аўтарскую маральную схему. Наташа сапраўды робіць памылкі, але яе памылкі не апраўдваюць гвалт; сям'я сапраўды можа быць крыніцай шчасця, але яна не павінна разглядацца як адзіна магчымы шлях жаночай самарэалізацыі.
Менавіта гэтая напружанасць паміж аўтарскай маральнай канцэпцыяй і больш складанай рэальнасцю, якую сам твор паказвае, робіць аповесць прыдатнай не толькі для эмацыянальнага, але і для крытычнага чытання.
У выніку «І падаў снег на зямлю» — гэта твор пра памылку, якая становіцца вопытам, пра залежнасць, якая прымушае шукаць свабоду, і пра спробу чалавека пасля шматлікіх жыццёвых страт нанова вызначыць, што для яго сапраўды мае каштоўнасць. Пры гэтым мастацкая сіла аповесці найбольшая не ў гатовых маральных высновах, а ў самім шляху Наташы — ад ілюзіі да больш складанага і цвярозага разумення жыцця.
Для параўнання з іншымі творамі Южыка цікава адзначыць, што крытыкі разглядалі яго прозу ў кантэксце праблемы духоўнага пошуку, унутранай свабоды, чалавечага адчужэння і этычнага выбару. Сам аўтар у сваёй бібліяграфіі таксама адносіць «І падаў снег на зямлю» да асноўных часопісных публікацый 2009 года.==


..............................
==Крытычны аналіз аповесці «І падаў снег на зямлю»
ад нейрасеткі Гугла:

Аповесць Міхася Южыка «І падаў снег на зямлю» — гэта лаканічны, але глыбокі псіхалагічны твор, які даследуе тэму камэрцыялізацыі чалавечых пачуццяў, духоўнага блукання і непазбежнага вяртання да сапраўдных жыццёвых каштоўнасцей. Кампазіцыйна твор падзелены на тры часткі, кожная з якіх акрэслівае важны этап у эвалюцыі галоўнай гераіні — Наташы Верамейчык.
1. Сюжэтна-кампазіцыйная структура і дынаміка вобраза
Твор пабудаваны па прынцыпе рэтраспектыўнага кола і духоўнага маятніка: ад ілюзорнага «сытага» шчасця да поўнага сацыяльнага і маральнага нізу, і нарэшце — да здабыцця душэўнай гармоніі.
    • Частка 1: Прагматычны выбар і адмаўленне ад духоўнасці. Наташа паказана як дваццацігадовая студэнтка педінстытута. Яна лёгка адракаецца ад шчырага, але «бесперспектыўнага» студэнцкага кахання з Колем Свірыдам (які чытае вершы і цытуе класіку) на карысць багатага бізнесоўца Віктара. Аўтар падкрэслівае яе новы светапогляд, які фармуецца пад уплывам глянцавых часопісаў і таннай літаратуры «пра інтымныя дачыненні». Снегапад у фінале першай часткі ўспрымаецца ёй як эгаістычны «знак» ад Сусвету, што яе выбар на карысць «гожага жыцця» — правільны.
    • Частка 2: Залатая клетка і фізічны гвалт. Жыццё ў раскошным асабняку ператвараецца ў кашмар. Віктар, апантаны ідэяй нараджэння спадкаемцы, пасля двух з паловай гадоў бясплоднага шлюбу пачынае маральна і фізічна знішчаць Наташу. Спроба гераіні збегчы да бацькоў заканчваецца тым, што ахоўнікі Віктара сілай вяртаюць яе назад. Кульмінацыяй маральнага прыніжэння становіцца сцэна, дзе пакаёўка Верка (з маўклівай згоды Віктара) жорстка збівае Наташу, звязвае яе скотчам і пакідае на падлозе спальні, пакуль у нізе адбываецца оргія. Гэта момант поўнага краху ілюзій пра «прыгожае жыццё».
    • Частка 3: Ачышчэнне праз працу, падзенне і адраджэнне. Наташа збягае ў правінцыйны горад N. Тут яна праходзіць праз сапраўдныя сацыяльныя выпрабаванні: працуе дворнічыхай (сутыкаючыся з агрэсіяй і прыніжэннем маргіналаў), пасудамыйкай у дзіцячым садку (дзе церпіць самадурства заўхоза), і нарэшце — на камвольным камбінаце. У гэты перыяд адбываецца яе маральнае расхалоджванне — яна «пускаецца па цячэнні», уступаючы ў бязладныя сувязі з рабочымі інтэрната. Менавіта праз гэты «ніз» адбываецца разбурэнне ранейшай гардыні.
        ; Выратаваннем становіцца сустрэча з старэйшым удаўцом Фадзеем Маркавічам. Клопат пра яго і яго нямоглую цётку Соню (вынас судна, абмыванне) ператварае Наташу з спажыўца ў чалавека, здольнага на самаахвярнасць і міласэрнасць.
2. Тэматыка і праблематыка
Міхась Южык узнімае шэраг вечных і вострых сацыяльных праблем, характэрных для беларускага грамадства канца 1990-х — 2000-х гадоў:
    • Духоўнасць супраць спажывецтва. Бацька Наташы, стары літаратуразнаўца і інвалід Яўген Сямёнавіч, з'яўляецца носьбітам «святой духоўнасці» і навукі. Яго канфлікт з дачкой — гэта не проста праблема бацькоў і дзяцей, а сутыкненне дзвюх эпох. Наташа лічыць бацькавы кнігі «камянюкамі», а яго самога — «бедным няўдачнікам». Пазней яна зразумее праўду бацькавых слоў: «Чым раней сваю нішу зоймеш, тым лепей».
    • Хлуслівасць матэрыялістычнага разумення кахання. Гераіня спрабавала звесці чалавечыя адносіны да «хітрамудрых выкладак» з кніг па псіхафізіялогіі, падзяляючы людзей на «тэмпераменты» і «слабыя/моцныя канстытуцыі». Жыццё пакарала яе за гэты фізіялагічны рэдукцыянізм: «моцны мужчына» Віктар аказаўся маральным вырадкам.
    • Катарсіс праз міласэрнасць. Сапраўднае шчасце Наташа знаходзіць не ў круізах і рэстаранах, а ў простых рэчах: гатаванні вячэры для каханага чалавека і доглядзе за хворай старой.
3. Лейтматыў снегу як метафара і знак
Снег у аповесці — гэта цэнтральны вобраз-сімвал (што вынесены ў загаловак), які звязвае ўсе тры часткі твора: [1]
    1. У першай частцы снег накрывае брудны двор («напаўзгнілы труп жывёліны») — гэта метафара таго, як вонкавы бляск багацця Віктара накрывае і хавае маральную пустэчу і эгаізм Наташы.
    2. У другой частцы зімовы заснежаны двор асабняка становіцца фонам для яе зняволення. Снег тут сімвалізуе холад яе жыцця ў «залатой клетцы».
    3. У трэцяй частцы снегапад за акном утульнага дворыка ў горадзе N прымушае Наташу зразумець, што яе жыццё зрабіла кола. Снег тут выступае як знак маральнага ачышчэння, спакою і вяртання да вытокаў (двор нагадвае ёй родны мінскі двор на Багдана Хмяльніцкага).
4. Стыль і моўныя асаблівасці
Аўтар карыстаецца багатай, сакавітай беларускай мовай, удала сумяшчаючы літаратурную норму з размоўнымі элементамі і прафесійным слэнгам:
    • Псіхалагізм дэталяў: Хвароба бацькі (скрыпучы пратэз), апісанне кніг з глянцавымі фотаздымкамі, фізіялагічны гвалт у сцэне са скотчам — усё гэта стварае адчуванне жорсткага рэалізму.
    • Рэзкасць і бескампраснасць апісанняў: Аўтар не баіцца паказваць «нізкія» бакі жыцця — алкагалізм Віктара, бязладны секс у інтэрнаце, бойкі. Гэта набліжае аповесць да традыцый натуралізму, але з моцным маралізатарскім (хрысціянскім) падтэкстам.
Выснова
Аповесць Міхася Южыка «І падаў снег на зямлю» — гэта таленавіта напісаная прытча пра блудную дачку, якая паквапілася на матэрыяльныя даброты, страціла чалавечую годнасць, але праз фізічную працу, прыніжэнне і пакуты змагла ачысціць сваю душу. Твор застаецца актуальным і сёння, папярэджваючы пра небяспеку духоўнай слепаты ў свеце, дзе рэчы часта цэняцца вышэй за чалавечыя душы.==