Міхась Южык
Скокі на брытве
аповесць
1
На скверык накочвалася зіма. Гэта яшчэ не быў снегапад, і нават не спорны сняжок – з шэрага неба сыпалася драбнюткая халодная крошка. Яна паступова накрывала асфальт дарожак, лавачкі, кветнікі, голле дрэў ды шапкі і плечы людзей, што рушылі міма Антона. Быў самы пачатак снежня, але адчувалася, што зіма наважыла легчы надоўга.
Перад Антонам, маладым чалавекам дваццаці сямі год, стаяла яго жонка Наташа, і размова ўжо хвілін дваццаць вялася на павышаных танах. На іх абарочваліся людзі.
– Слухай, давай заканчваць, а, – моршчыўся Антон, пазіраючы на прыдарожную урну, што стаяла за спінай Наташы. – Здаецца, я табе ўсё растлумачыў.
– Што ты растлумачыў, што?! – напружана глядзела на яго маленькая, з выгляду не надта прывабная маладзіца.
– Ты проста ненармальная, калі нічога не зразумела. Табе лячыцца пара. – Антон гаварыў, ледзь стрымліваючыся, настолькі ненавісным стаў яму за апошнія месяцы гэты круглы бледны твар, вышчыпаныя тонкія бровы, сутулаватая фігурка сваёй нарачонай. І яшчэ гэтая недарэчная хустка на галаве!
– Я ўсё роўна ад цябе не адстану. Ты вернешся. І разводу табе я не дам. – Сказала Наташа, учэпліва шукаючы мужавы вочы.
Антон упарта ўнікаў яе позірку. Раз-пораз аглядваўся па баках. Падкурыў і выкінуў недапаленай ужо пятую цыгарэту. Вось і зараз ён палез у кішэнь свайго доўгага паліто, намацаў пакамечаны пачак.
“Павярнуцца і пайсці? Дык папрэцца за мной, – пракруцілася думка. – Пабегчы? Пагоніцца з ровам… У, ненавісная!” – Антон скоса зірнуў на жонку.
– Слухай, Наташа. – Ён вырашыў яшчэ раз паспрабаваць скончыць размову па-добраму. – Я мог бы зусім не сустракацца з табой. Але ж сам прызначыў табе спатканне. Заўваж, я не прашу ў цябе пакуль што разводу. Я проста хачу, каб ты зразумела, што я вольны чалавек і маю права выбіраць, жыць мне з табой ці не жыць.
– Ты мой муж. Мы з табой адзін дух і плоць. Мы вянчаліся і нас нішто не разлучыць, – паўтарала Наташа.
Яе шэрую хустку пакрываў ужо таўставаты слой снегу. “Божа, як жа бясконца мы размаўляем, – падумалася Антону. – І ні на крок не прасунуліся!”
– О, ты яшчэ смееш гаварыць пра рэлігію! Ты, якая зрабіла аборт. Таемна ад мяне. Пасаромелася б.
Жонка маўчала, перабіраючы пасінелымі ад марозу пальчыкамі гузікі лёгкай куртачкі.
– Наташа, ішла б ты дадому. А то скончыш тым, што зляжаш з запаленнем лёгкіх, а потым зробіш у гэтым вінаватым мяне, выставіш зверам перад сваімі бацькамі. Гэта твой улюбёны прыём!
– Я пайду дадому толькі з табой. А калі не пойдзеш – лягу тут, – яна кіўнула на ацярушаную касабокую лаўку, – лягу і буду замярзаць.
– Вось! Гэта якраз тое, што я найбольш ненавіджу ў табе! – нават узрадаваўся Антон жончыным словам. – Гэта тое, за што я цябе пакінуў, за што больш ніколі да цябе не вярнуся.
– Не, ты вернешся, – упарта прашаптала Наташа.
– Вярнуся?! – усклікнуў Антон. – І як ты сабе гэта ўяўляеш, дурніца? Я што, твой раб, твая рэч, якую ты купіла? Наташа, ты нездаровая, табе трэба лячыцца, піць спецыяльны комплекс таблетак. А калі гэта не дапаможа, пашукай мужыка на свой ідыёцкі густ. Толькі сумняваюся, што знойдзецца яшчэ адзін такі цярплівец, як я.
– Мне ніхто не патрэбны. Я кахаю аднаго чалавека. І ты ведаеш каго.
– Ы-ы! – з вуснаў Антона вырваўся пакутлівы стогн. – Гэта робіцца невыносным. Так, мая дарагая, у мяне вельмі мала часу. Літаральна пару хвілін магу яшчэ ўдзяліць, каб на трох пальцах растлумачыць табе, някемлівай, чаму наша размова апошняя. Дык вось: прычыны, па якіх я з табой разышоўся, табе добра вядомыя. На маё цела і на маю душу ты не маеш ніякіх правоў. Кватэру, сумесна намі нажытую, я пакінуў табе і ў далейшым не буду прад’яўляць на яе ніякіх прэтэнзій. Я нічога, чуеш, ні-чо-га, – знячэўку выкрыкнуў Антон на паўсквера, – ад цябе не патрабую, а адстойваю сваё асабістае права, святое права не бачыць цябе аніколі.
– Ты не можаш мяне не бачыць, мы адно цэлае, мы вянчаліся. – Наташа нечакана падступілася да яго, схапіла за рукаво паліто.
Ад гэтага дотыку Антона перасмыкнула. Нешта злавеснае ўбачылася яму ў паглядзе Наташы, нешта нездаровае і адчайнае. Ён з сілай ірвануў руку і выслабаніўся ад жонкі. Ад гэтага рыўка яе маленькая постаць хіснулася, страціла раўнавагу.
– Не смей, чуеш, не смей да мяне дакранацца ніколі! – пракрычаў ён, сам здзіўляючыся істэрычным ноткам у голасе. – І каб ніколі больш не прыходзіла да мне на работу, ніколі не дакучала маёй маці сваімі званкамі! Дарэчы, з сённяшняга дня табе бессэнсоўна туды тэлефанаваць – я пераехаў. Я зняў кватэру, а маме загадаў пры адным гуку твайго голасу вешаць трубку. І не смей ёй нервы цвяліць. Інакш за парушэнне спакою чужых людзей патрапіш пад суд.
– Мы не чужыя.
“У, халера цябе бяры! – Антон яшчэ раз паглядзеў на яе твар: страшэнна бледная скура, тонкія пасінелыя вусны, адна неахайная пасма выбілася з-пад хусткі і звісла да кончыка носа. – А яна ж пойдзе на ўсё, – падумаў хлопец. – Што ж, калі зробіць нешта з сабой – туды ёй і дарога, паскудніцы. Але я тут пры чым?”
– Ты можаш сабе ўяўляць усё, што заўгодна. Не чужыя, лічыш, – хай будзе так! – гаварыў Антон, паспешліва дакурваючы цыгарэту. – Але гэта толькі ў тваёй хваравітай фантазіі мы не чужыя. У рэальнасці ж ты больш мяне не пабачыш. Ніколі! – Ён стаў адступаць ад яе, пяткуючы. – І не ўздумай за мной ісці. Я пабягу ад цябе, я хутка бегаю, чуеш!
Антон баязліва адыходзіўся. Але жонка працягвала стаяць на тым самым месцы. Як статуя, аблепленая снегам, які штохвіліны ўзмацняўся і ўжо валіў вялікімі шматкамі. Яна стаяла нямым дакорам у ягоных вачах. У гэтым было нешта жахлівае. Як жа агорк яму шматгадовы непазбыўны, а галоўнае, цалкам беспадстаўны комплекс віны перад ёю. Як хочацца пажыць без гэтага нервовага, вечна пакрыўджанага, істэрычна-хваравітага твару. Ён хоча свабоды, элементарнага права вольна ўздыхнуць.
На праспекце Антон хутка злавіў таксоўку і, апошні раз зірнуўшы ў бок сквера, шуснуў у салон.
– На Уручча, – загадаў ён вадзіцелю.
Той праехаў метраў дзвесце да найбліжэйшага скрыжавання, развярнуўся і пагнаў машыну зноў міма сквера. Антон міжволі зірнуў на месца, дзе пакінуў стаяць Наташу. Але яе постаць знікла. Ад гэтага стала яшчэ болей ніякавата.
Таксі акунулася ў шчыльны паток машын і стала адольваць святлафор за святлафорам, прабіраючыся да мікрараёна Уручча, дзе ў новым доме зняў кватэру Антон. Зняў ён, праўда, толькі адну спальню ў двухпакаёўцы, але другі пакой пакуль пуставаў.
2
Чатыры гады сямейнага жыцця, а яшчэ два гады знаёмства перад законным шлюбам, – усяго гэтага Антону хапіла дарэшты, каб усвядоміць, што ён здзейсніў памылку. Прычым памылку недаравальную, лёсавызначальную, жудасную.
І асабліва крыўдна было, што ніколі ён Наташу, па сутнасці, не кахаў. І дзяўчат у яго быў у дваццаць адзін год, можна сказаць, перабор. Ну, калі не перабор, то прынамсі выбар багаты. І фігурыстыя, і з тварамі сімпатычнымі, і розумам некаторых Бог не пакрыўдзіў. Як чорт паблытаў звязацца з Наташкай. Хаця якое там звязацца, яна сама да яго падсуседзілася, падлагодзілася, без мыла ў душу ўвайшла. Няўзнак стала пастаяннай госцяй у бацькоўскім доме. То маці каля пліты дапамагае, то бацьку па цыгарэты бегае, то бялізну ў пральню заносіць. А то проста перад тэлевізарам у сямейным коле вечарамі выседжвае. І галоўнае, ненавязліва так у яе выходзіла, само сабой неяк. Факт яе прысутнасці зусім на Антона не ціснуў. Акрамя таго, калі праблема якая – з Наташай можна было, як з сябрам, дзяліцца. Усё выслухае. Скажа добрае слова, суцешыць. Не тое што іншыя дзяўчаты Антона, з кім ён у той час амуры разводзіў. З тымі сустракацца – як на поле бітвы ішоў. Пастаянна выглядаць хацелася нейкім героем, за ўчынкамі сваімі сачыць, словы абдумваць. І яшчэ – апасацца, каб які залётнік яго чарговую любоў не адбіў. Бо ж прыгожая. На непрыгожых Антон ніколі не западаў. Сам ён хлопец буйны, высокі, з рысамі твару выразнымі, карацей, сваю цану ведаў.
Але пачаў Антон заўважаць, што красуні яму адны пакуты прыносяць. За ноч кахання – пяццю бяссоннымі начамі заплаціш, рэўнасцю пакутуючы. Жарсці сталі хадзе жыцця замінаць, а трэба было працаваць, па кар’ернай лесвіцы рухацца, зарабляць грошы, без грошай цяпер які ты мужчына. Тылу надзейнага захацелася. А тыл гэты вось тут, побач, у выглядзе Наташы з суседняга двара, якая ці не штодня ў іх дома бывае. Пагладзіш яе па галоўцы – аж млее. А рэдкім пацалункам адорыш – трапеча ўся, бедная. Азарыла неяк Антона: кахае яго Наташа страшэнна, проста-такі самааддана кахае. Што, як менавіта яе ў жонкі ўзяць? Удзячная за такое будзе да смерці. Не прыгажуня яна: маленькая, а ён відны мужчына. (Праўда, неяк прыгледзеўся – і ўбачыў, што фігурка ў яе нядрэнная, можна нават сказаць, зграбненькая.) Во хто яго будзе любіць, служыць, даглядаць, а галоўнае, не пярэчыць ніколі. Муж – цэнтр сям’і, усе вакол яго круціцца павінны. А інакш вэрхал. Так думаў тады Антон, у свае дваццаць два гады кемлівы ён быў мужычок. Хоць у іхняй сям’і, паміж бацькам з маці, як быццам раўнапраўе заўсёды віталася. Ніхто ні на каго не пакрыкваў, не кажучы ўжо, каб ваўкамі адно на аднаго глядзелі бацькі. За жыццё, можа, разы тры пасварыліся трошкі.
Аднак бацькі бацькамі, а кожны чалавек пражывае свой лёс. І Антон памятаў прымаўку, што прыгожая жонка – чужая жонка. Ведаў, што сам на красунь не можа іначай глядзець, як на аб’ект свайго пожаду. Ведаў, якія размовы пра такіх вядуцца ў падлеткавых, юначых і мужчынскіх кампаніях: сальныя, з абмеркаваннем пэўных частак цела, з пахабнымі прыхіхікваннямі. Словам, не хацелася, каб і пра яго жонку нехта такім чынам выказваўся. Ганарлівы быў Антон чалавек, самалюбны і сябелюбны. І галава яго, акрамя прыродных інстынктаў, магла на розум пераключацца. А розум вечным вартавым стаяў ля брамы жыцця, перасцерагаў, не даваў слепа аддацца страсцям, але і не дазваляў атрымліваць суцэльную асалоду ад маладога жыцця, як гэта рабіла большасць равеснікаў.
І тым не менш з год раздумваў Антон, ці браць у жонкі Наташу. Узважваў, паралельна перабіраў варыянты з іншымі кандыдаткамі. Круціў раманы з дзяўчатамі, праўда, ужо ад Наташы тайком. А з ёй у тэатры хадзіў, пад ручку, паважна. Дома ж, улучыўшы момант, і мілаваліся яны ў пэўных межах прыстойнасці. Да крайняй блізкасці не даводзілася. Тут зноў жа Антон хітраваў, ролю разыгрываў.
Цягнуў ён, адным словам, з Наташай, марудзіў. І невядома, да якога б рашэння прыйшоў, каб не няшчасце. Няшчасці, як вядома, збліжаюць.
У траўні, вярнуўшыся з маці з дачы ў добрым гуморы, Антонаў бацька, здаравяк і па жыцці аптыміст, пайшоў прыняць душ, і там яго падсцярог апаплексічны ўдар. З-за цурчання вады маці, якая адна і знаходзілася ў кватэры, не пачула, як асядае мужава цела ў ванну. Толькі хвілін праз трыццаць яна ўламалася туды, устрывожаная, што Ванечка (як яна любоўна называла яго гадоў трыццаць) доўга не выходзіць і не адказвае. Муж сядзеў у ванне з ненатуральна адкінутай назад галавой, з жахліва скошанай шыяй. Душ, што вісеў на сценцы, працягваў зухавата паліваць яго цела…
Цела Івана Аркадзевіча жыло яшчэ пару дзён, свядомасць, відаць, знікла практычна адразу, як лямпачку пагасілі там, на нябёсах.
Антон амаль не памятае пахавання. Яму і цяпер сорамна за свой слязлівы, бяспамятны стан, у якім ён праводзіў любімага бацьку ў апошні шлях. Усім кіравала маці, якой гэтае ашаламляльнае няшчасце надало нечаканыя сілы. І яшчэ з імі побач была Наташа, якая паклікала на дапамогу сясцёр, каб рыхтавалі памінкі… Потым на працягу двух месяцаў, калі Антон знаходзіўся ў глыбокай прастрацыі, яна практычна не адыходзіла ад яго, амаль перасялілася да іх жыць, толькі начаваць дадому сыходзіла, балазе дом блізка. Сустракала Антона з работы з заўсёднай усмешкаю, прыдумвала сумесныя справы па доме, гуляць цягала па горадзе.
Антон, які дагэтуль ішоў па жыцці, як нож па кавалку масла, аказаўся зусім не падрыхтаваны да цёмнага боку рэчаіснасці, да выскалу ў выглядзе раптоўнага скону роднага чалавека. І ўразумеў ён праз два месяцы, што з Наташай не толькі добра ў бядзе, а і ўвогуле неяк надзейна, спакойна, бяспечна. Увосень яны пажаніліся, а палюбоўнікамі сталі з сярэдзіны лета, у Наташынай кватэры спраўдзіўся гэты факт, у момант, калі дома нікога, апроч іх, не было. Што, дарэчы, здаралася крайне рэдка, паколькі ў трохпакаёўцы туліліся бацькі, малодшы брат і сястра. Яшчэ адна Наташына сястра, замужняя, пражывала асобна. Адным словам, нават не ўзнікала пытанняў, дзе атабарыцца маладым – у Антонавай двухпакаёўцы, разам з маці, Галінай Яўгенаўнай
Праз два гады маладыя пераехалі ў новую кватэру, якую купілі сумеснымі намаганнямі. Працэнтаў дваццаць унёс сам Антон, працэнтаў восемдзесят дадаў Наташын бацька, галоўны бухгалтар аднаго сумеснага прадпрыемства. Дарэчы, ён гэтак і старэйшую дачку сваю кватэраю забяспечыў.
Ну цяпер у тую кватэру, што на праспекце Пушкіна, Антон Вашнін ні нагой, так бы мовіць, не ступіць.
3
Нарэшце таксі дабралася да дальняга краю Уручча, дзе ў дванаццаціпавярховым доме заўчора зняў пакойчык Антон.
Снег ужо валіў снегападам, і па прыпаркаваных ля дома аўтамабілях было зразумела, якія з іх колькі тут прастаялі. Некаторыя машыны ўжо нагадвалі снегавікоў, некаторыя былі ледзь прыбелены.
На дзіцячай пляцоўцы гуртавалася некалькі жанчын. Яны даглядалі сваіх малышоў, што бегалі вакол ды шпурляліся снежкамі. Сярод малечы азартна скакаў шэры пудзель.
Непадалёку дзве мажныя чырванатварыя кабеты ў дворніцкіх робах гаманілі ля прыхіленых да слупа ліхтара шуфляў і венікаў.
Антон, шчодра расплаціўшыся з удзячным таксістам, пакіраваў да пад’езда №3. Ён яшчэ слаба тут арыентаваўся, таму дастаў з кішэні цыдулку і звяраўся па ёй. Там, акрамя дома і пад’езда, быў указаны паверх (адзінаццаты) і кватэра (сто чацвёртая).
Ліфт працаваў скрыпуча, звягліва, механізмы, відаць, яшчэ не прыцерліся. Гэта моцна цвяліла Антонавы нервы, што за апошні месяц прыйшлі ў поўную непрыгоднасць.
Ніякавата пачуваўся хлопец і на цёмнай пляцоўцы сярод чатырох аднастайных дзвярэй, калі тыцкаў ключамі ў замочную шчыліну. Зайшоўшы нарэшце ў кватэру, ён паспешліва замкнуў дзверы і ўключыў святло. Голая прыхожая, найвульгарнейшага малюнку шпалеры. Нават люстэрка гаспадар на сцяну не павесіў. Гэты пажылы дзядзька, з якім Антон доўга і пакутліва дамаўляўся аб цане і ўмовах пражывання, яўна набыў кватэру з мэтай гешэфту. Праўда, барыш ён займее толькі праз шмат гадоў, і тое калі перапрадасць. Кватэры ў Мінску даражэюць шалёна.
Антон адамкнуў свой пакой, замок якога, варта адзначыць, быў нейкі сімвалічны, дэкаратыўны. Яго трэба неадкладна мяняць.
Запёрся, агледзеўся. Тут панаваў вэрхал нядаўняга пераезду. Антон з’язджаў ад маці паспешліва, хапаючы толькі самыя неабходныя рэчы. Стол, кампутар, крэсла і табурэтка. Учора, пасля ночы на падлозе, на надзіманым матрацы, ён набыў раскладушку апошняй мадэлі. Лёгкую, нерыпучую, кампактную. Але і пасля яе сёння балела спіна. Пад акном стаяў вялізны дарожны чамадан, так і не разабраны. На табурэтцы – сляды паспешлівага сняданку. Талерка з яечнымі шкарлупінамі і скарынкай чорнага хлеба. Фольга ад плаўленага сырка. Ад такой сухамяціны яго гадзіны чатыры мучыла пякотка, а затым пагана і дакучліва адрыгалася.
Нічога, побыт з цягам часу наладзіцца. Антон сеў на раскладушку, на якой, дарэчы, сёння спаў без бялізны, накрыўшыся вярблюджай коўдраю і потым, калі адчуў начны холад, – сваім кажушком.
Цела вымагала спачыну. Хацелася легчы на якую гадзіну і, калі не драмануць, то хоць даць перадышку касцям. Цэлы дзень сёння прагойсаў у грамадскім транспарце. Машыну на стаянцы блізу бацькоўскага дома паставіў, баяўся яе начаваць пакідаць на незнаёмым двары. Ну а потым закруцілі справы, так і не забраў сваё “Аўдзі”.
Дарэчы, к пяці трэба спяшацца ў офіс, працу паказваць. Начальнік нервуецца. Колькі разоў ужо на мабільнік званіў. І так ён паблажку Антону даў, дазволіў працаваць дома апошні тыдзень. Антон трохі адкрыў яму пра свае сямейныя праблемы, пра разлад з жонкай, пра пераезд. Праўдзівей, прыйшлося гэта сказаць, – пасля той жахлівай сцэны, якую наладзіла Наташа ў офісе. “Паскудніца!” – ад успаміну пра гэта Антона перасмыкнула.
Дастаў цыгарэту, падкурыў, дым хутка запоўніў пакой. Устаць і адчыніць фортку было лянота. Нылі ногі. Закалыхвала кватэрнае цяпло, па кантрасце з надворнай непагаддзю, дзе ён сёння зяб гадзін пяць.
Эх, драмануць бы. Бо наступную ноч Антон наўрад ці паспіць. Давядзецца сядзець за кампутарам. Праграма, што ён распрацоўваў, знаходзілася ў стане даволі няпэўным, а тэрміны падціскалі, гэта па меншай меры. А па вялікім рахунку, Антон не ведаў, як і якімі словамі будзе сёння выкручвацца перад начальнікам. А што ён мог парабіць, калі апошні тыдзень жыў так, нібы на лязе брытвы скакаў? Ані хвіліны спакою – так дапякла законная сваімі прыходамі, начнымі званкамі, істэрычнымі сцэнамі. Прыйшлося з’ехаць ад маці. І на рабочым месцы не мог працаваць, баючыся, што Наташа ў любую хвіліну заявіцца. І так абняславіла на ўсё іванаўскую. Апошні вахцёр цяпер, нябось, глумліва хіхікае яму ўслед, пасля таго, як… Не, не, не трэба пра гэта. Хлопец паклаў недакурак на падлогу і тут жа падпаліў другую цыгарэту. Пальцы трымцелі. Сэрца стукала ненармальна, з пагрозлівымі перабоямі.
Антон такі падняўся, падышоў да акна, адчыніў фортку. Зірнуў на заснежаны двор. Від белізны супакойваў. Да зямлі далёка-далёка і галасы людзей, сабачы брэх і тарахценне машын – слаба чутны. Ён нездарма выбіраў такі высокі паверх. Бо на першым, на якім кватэра яго маці, ён сябе не адчуваў у бяспецы. Тры тыдні шторы не рассоўваў, святло вечарамі не ўключаў, толькі тэлевізар, кампутар. Часам здавалася, што Наташа стаіць пад вокнамі і пільнуе. Вызіраў жа Антон на двор толькі праз шчылінку, сцярожка, на які сантыметр адхінаў шторы. Тыдзень таму ён зразумеў, што так жыць немагчыма. Захварэеш, зляжаш. Падумваў нават узяць адпачынак ды злятаць на тры тыдні ў Егіпет, пад сонца. Гэта доктар, прыватны псіхолаг, яму раіў настойліва. Аднак начальнік, упарты казёл, на Антона з мацюкамі і ледзьве не з кулакамі кінуўся – я табе, маўляў, пакажу адпачынак, ты мне праект да канца давядзі, а тады раскашуй. Праекту таму канца не відаць, а патрабуюць з яго, Антона, да Новага года. Жыўцом за гэта з’ядуць. Ужо прыязджала тры дні таму высокае начальства, з галаўной фірмы, з самога Бостана. Антона “на дыван” выклікалі. Не забудзе, як ганебна, нібы злодзей, прабіраўся ён у офіс заднім дваром, а потым, пад час нарады, як на іголках сядзеў, амаль не слухаючы, як яго праект распякалі. Настолькі баяўся, што жонка са сваім скандалам прыпрэцца.
З пакутлівых успамінаў Антона вырваў званок. Не тэлефонны, не, а ў самыя што ні ёсць уваходныя дзверы. Ён здрыгануўся так, што ледзь не падскочыў на месцы і перакусіў цыгарэту, адзін кавалак якой паляцеў незатушаным на падлогу, а другі застаўся тырчаць у роце. Але Антон гэтага не заўважыў, а, спалатнелы, замёр. Ён чакаў, ці паўторыцца той раптоўны званок, ці не прытрызніўся ён яму. Аднак званок паўтарыўся: працягла, звонка, настойліва.
Справа ў тым, што гаспадар кватэры наўрад ці б званіў, ён бы адамкнуў сваімі ключамі. Адрас жа Антон даваў толькі маці, але старая без папярэдняга званка да яго б дакладна не пацягнулася. Гэта з яе нагамі. Хто б гэта мог быць?
Ён асцярожліва зрушыў засаўку, ціхутка прачыніў дзверы ў калідор. Званок болей не паўтараўся. Але ў той момант, калі Антон наблізіўся да дзвярэй, у замку застрашліва заскрыгатала. Нехта загадкавы ўстаўляў туды ключ. Ды ўжо ўставіў яго, варочаючы…
– Хто?! – Антон не пазнаў свайго голасу, калі выкрыкнуў гэтае пытанне. Выгук выйшаў тонкі, баязлівы і ў той жа час дзёрзкі.
– Адчыні, дарагі ты мой чалавек! – Голас таго, хто стаяў за дзвярыма, быў, наадварот, самаўпэўнены, вясёлы, з прыкметным каўказскім акцэнтам.
– Хто?! Хто вы такі?.. – пралепятаў Антон, учапіўшыся ў ручку ніжняга замка спацелымі пальцамі.
– Жылец я, новы жылец, – тлумачыў чалавек за дзвярыма.
Антон зірнуў у “вочка”: цьмяны невысокі абрыс чалавека.
– Вы знялі тут пакой? А ў каго, хто вам яго здаваў? Прозвішча назавіце.
– Ды што ты хвалюешся, мой дарагі!
– Адказвайце, хто вам здаваў! А то выклікаю міліцыю! – амаль завішчаў Антон, ліхаманкава сціскаючы ручку. Ён меркаваў, што незнаёмец ужо адамкнуў замок і цяпер толькі паварот ручкі стрымлівае, каб ён не ўварваўся ў кватэру.
Насамрэч жа Антон сам, замкнуўшыся па прыходзе, спусціў і “сабачку”. Таму ніхто ключамі адперці кватэру не мог.
– Ох, што за народ. Ну што за народ! Шайтан вас вазьмі! – абураўся голас за дзвярыма. – Сямён Маркавіч тут гаспадар. Ён мяне ўзяў.
– Прозвішча!
– Ардашнік. Ну адчыні, мужык ты ці не! Што ты, як баба, за дзвярыма хаваешся! – нарэшце нежартоўна раззлаваўся голас з каўказскім акцэнтам.
Аднак Антон ужо набіраў па мабільніку нумар гаспадара.
– Сямён Маркавіч? Гэта Антон Вашнін, жылец ваш новы. Сямён… Маркавіч, вы здавалі другі пакой? А? Тут чалавек у кватэру ломіцца… Давалі ключы? А чаму мяне не папярэдзілі?!. Як – якая справа! Прабачце, мне з ім жыць, а не вам… Аркадзь Маркавіч, адкуль я магу ведаць, хто там ключамі ў замку варочае! Я наступны раз буду міліцыю выклікаць! Нахабства якое… – Далей з хвіліну Антон толькі маўчаў, слухаючы. За гэты час нецярплівы госць за дзвярыма гукаў ды пастукваў у дзверы кулаком. – Добра, як ягонае прозвішча? – нарэшце ўзяў слова Антон. – Прозвішча ваша! – нервова крыкнуў ён праз тоўшчу дзвярэй незнаёмцу.
– Махметаў! – злосна адказаў той.
– Махметаў? – працягваў свой допыт Вашнін. – Ці вы сказалі “Махмутаў”?
Скончылася тым, што ён уведаў па мабільніку і даволі складанае імя каўказца, якое сам Аркадзь Маркавіч не памятаў (для чаго яму спатрэбілася зверыцца па нататніку).
Праз колькі хвілін новы кватэраздымшчык такі прарваўся ў кватэру. Ён абрынуўся на Антона з лаянкай, усходні каларыт якой мы, прызнаемся, перадаць не ўмеем. Быў госць надзвычай невысокага росту і неверагоднай таўшчыні чалавекам гадоў сарака. У дарагім кажуху, без шапкі, пляшывы, з двума чамаданамі, ручкі якіх учэпіста сціскалі яго тоўстыя пальцы, увешаныя персценямі і пярсцёнкамі. Яго крыкі і мармытанне яшчэ доўга раздаваліся пад дзвярыма: Антон, не даўшы сабе клопату пазнаёміцца, адразу запёрся ў сябе і зацята курыў. Цыгарэты не дапамаглі зняць раздражненне, і таму ён палез у чамадан, дзе, клапатліва ўпакаваныя, знаходзіліся тры трыстаграмовыя плоскія пляшкі малдаўскага каньяку. Антон узяў тую, што была распачатая. Сеў на табурэтку і зрабіў тры паслядоўныя мерныя глыткі.
Ён пачаў скарыстоўваць каньяк для супакаення тры тыдні таму, пасля бурнай сцэны з Наташай. Тады яна ўварвалася на кватэру да Антонавай маці, куды ён пераехаў весці халастое жыццё. Уварвалася з мэтай яго вярнуць. Ідыётка! Ды ён не вернецца да яе нават пад пагрозай расстрэлу.
4
Чатыры гады таму, праз паўгода пасля рэгістрацыі ў загсе, Наташа захварэла ідэяй вянчацца ў праваслаўнай царкве. Дакладней, гэта яе маці такую геніяльную ідэю падкінула. Прычым сама цешча – камуністкай за савецкім часам была. Смехата. Але мода цяпер такая – вянчацца. Бо прыгожа, велічна, урачыста. Да таго ж на відэа можна цырымонію запісаць, а потым усім знаёмым паказваць. Ці самім наталяцца сваёй святочнай выяваю. Веры тут і паміну няма. Адно славалюбства. Цьфу. Антон заўсёды моршчыцца, калі ўспамінае, што на гэта пайшоў, не моцна супраціўляючыся. Хоць ведаў жывы прыклад са сваім прыяцелем, Паўлам Ганцарэвічам. Таго аж у каталіцтва перавялі, каб вянчацца і ўвайсці ў сям’ю нібыта адданых вернікаў. А папраўдзе – багатых людзей, барахольшчыкаў, якія ўсёй сям’ёй на рэчавым рынку ў выхадныя шчыруюць. Дык Паўла тыя каталікі роўна праз паўгода ад вянчання з сям’і выставілі. Не дагадзіў. Па чутках – падалося цешчы, што ён па яе шуфлядах у яе адсутнасць палазіў. А па словах самога Ганцарэвіча, не ўпісаўся ён у іх жлобскі асяродак, не праявіў камерцыйных здольнасцяў. А праўда, думаў Антон, недзе пасярэдзіне, як заўсёды. Але галоўнае, што ён уцяміў: вянчанне шчасця не гарантуе. Толькі адказнасць на сябе бярэш лішнюю. Перад нейкай вышэйшай сілай. У якую, трэба прызнацца, Антон Вашнін зроду не верыў, толькі пасмейваўся, чытаючы пра Адама, Еву, Каіна, Авеля і іншых персанажаў, якія здаваліся яму казачнымі. Перад Новым жа Запаветам ён адчуваў невытлумачальны страх. Адольваў пару старонак – і закрываў кніжку.
…Калі ў першыя паўгода жылі яны з Наташай у поўным паразуменні, то затым, якраз-ткі пасля вянчання, намеціўся пэўны разлад. Адбываўся ён пераважна ў душы Антона, вонкава доўга не праяўляючыся, і заключаўся ў нейкай насцярозе, у жаданні змяніць сваё стаўленне да жонкі, аддзяліць яе душу ад сваёй, калі так можна сказаць. Бо пасля смерці бацькі ён настолькі зблізіўся з Наташай, што амаль не аддзяляў яе ад сябе. Гэта, як потым уразумеў Вашнін, была ахоўная рэакцыя псіхікі, боязь застацца на адзіноце, у вакууме, які непазбежна запаўнялі маркотныя думкі пра бацьку, пра ягоны раптоўны скон, пра хісткасць, нетрываласць, смяротнасць усяго зямнога.
Але прайшоў час, і чалавечая натура ўзяла сваё. Захацелася самасці, пэўнай незалежнасці ў паводзінах, мысленні. Хацелася часам пабыць аднаму, без жонкі, займець нейкія толькі свае інтарэсы. І тут Антон сутыкнуўся з тым, што Наташа ўпарта не хоча яго адпускаць. Ён адчуў, што за дзевяць месяцаў нібы павуціннем яна аблытала яго, узяла ўладу над душою і целам. Ці нейкімі танюткімі ніткамі прывязала – як Гулівера, які ачуўся ў краіне ліліпутаў і ўбачыў сябе спутаным. Гэтак сама ачуўся пасля сваёй дэпрэсіі Антон і ўбачыў сябе жанатым і са спутанай воляй, побач з чалавекам, якога ён у нармальным, здаровым стане наўрад ці б калі пакахаў.
Не, тады Антон зусім не думаў ісці на разрыў. Ён успрымаў сваё становішча як непазбежнасць, ён мерыўся распрацаваць стратэгію ўзаемаадносін з Наташай і яе шматлікай раднёй. Такую стратэгію, якая б выключала звады, рабіла б сямейнае жыццё выгадным абодвум бакам і нават прыемным яму, Антону. Але ва ўсіх сваіх дзеяннях, у жаданні дагадзіць маладой жонцы, ці ў жаданні быць абыходлівым з цешчай і цесцем, ён адчуваў нейкую няшчырасць, змушанасць. Быццам выслужваўся перад імі. А гэта гняло, псавала настрой, абмяжоўвала самае дарагое, што дадзена чалавеку прыродай, – дагаджаць уласнаму эгаізму. Антон, адзінае дзіця ў сям’і, ды што там скрываць – дзіця бязмерна любімае і пешчанае, – вельмі цяжка звыкаў да сямейнага становішча, да ўскладзеных на яго абавязкаў, пераважна маральных. І міжволі іх унікаў.
Аднак чым большыя прыкладаў намаганні Антон, каб вярнуць страчаную свабоду, тым адчуваў большае супраціўленне з боку Наташы. Прычым супраціўленне гэтае было няяўным, маўклівым і ад таго найбольш невыносным.
Здавалася, Наташа нічым у жыцці не займаецца акрамя таго, каб яго ўтрымаць. Яе не цікавіла ні ўласная работа (зрэшты, працавала яна бухгалтарам), ні хатнія клопаты, якія яна выконвала з адзінай мэтай – каб мужу было выгодна. Яе перасталі хваляваць нават свае родзічы, не кажучы ўжо пра Антонавых. Да чытва ж і тэлевізара яна як быццам ніколі не мела цікавасці. Глядзіць Антон фільм – і яна побач усядзецца. Ён смяецца – і яна падхіхіквае. Пераключыць муж на навіны – жонка і не пярэчыць. Антон колькі разоў яе правяраў: пераключаў у самай кульмінацыйнай кропцы вострасюжэтнага фільма на найпашлейшае ток-шоу, і жонка як быццам гэтага не заўважала. Сядзела з такім жа тупавата-лагодным выразам твару, цешачыся адно тым, што ён, Антон, побач.
А то прынясе ён Наташы кніжку якую займальную, дасць з даручэннем прачытаць – яна нічога, чытае. Ды толькі ўсё гэта – без цікавасці неяк. Механічна ў старонкі ўнурвалася, а сама праз кожныя паўхвіліны крадком на мужа паглядвала. Як на каштоўнасць якую бясцэнную, якая не прывядзі Бог трэсце і на аскепкі разляціцца без яе закаханага позірку. Антон узненавідзеў яе за гэта. Акрамя таго, папросту страшна рабілася. І гэта не жарты. Уявіце, што за вамі нехта няспынна віжуе, кантралюе не тое што крок, нават кожны ўздых і поцяг паветра праз ноздры. У туалет нават няёмка было пайсці пасядзець, калі жонка дома. Так і здавалася, што яна наўмысна на кухню разоў дзесяць міма прашмыгне, каб пачуць, як ён апраўляецца. Усё гэта падалося б здароваму чалавеку лухтой, але ж каб гэтак сцвярджаць, трэба спярша ў Антонаву шкуру залезці, у яго арганізм з нервамі вечна напятымі, з яго псіхалагічнымі комплексамі.
А на рабоце, думаеце, ён адпачываў ад яе? Нітрохі не адпачываў, яшчэ горш пачуваўся. Хаця б таму, што ведаў – вечарам неадменна прыцягнецца дадому, і ўсё паўторыцца з агорклай дакладнасцю: гэты адданы, жывёльна-закаханы позірк, гэтыя адны і тыя ж словы недалёкага чалавека. Дый непрыгожага яшчэ да таго ж! Вунь колькі каля Вашніна на рабоце дзяўчат бегае. Прычым большасць незамужніх, хоць і палюбоўнікаў маюць, сужыцеляў. Аднак норавы цяпер вольныя. Сёння сужыцель, а заўтра ў адстаўку пойдзеш. Хаця і адстаўкі ніякай не трэба, можна проста ўлучыць час разок-другі пераспаць. Напрыклад, Марынка, сакратарка ў суседнім аддзеле, яму пастаянна навязваецца. А дзяўчына – уга! Самы сок. Пастава гнуткая, высокая, валасы выбеленыя доўгія і прамыя, а галоўнае, клубы яе маюць такі адмысловы, толькі Антону зразумелы выгін, што аж кроў закіпае! А ён стрымліваецца, абмяжоўваецца дзяжурным пустапарожнім фліртам, бо жонкі баіцца, якая не высокая, не фігурыстая і з валасамі не такімі шыкоўнымі…
А Наташа разоў па дзесяць на дні яму на работу званіла. Усё па нейкай лухце, пусцяковінах. Як наркотыку наркаманцы, голасу ёй ягонага трэба, бач ты, а то ломка скруціць. Цярпеў, цярпеў месяцамі, хоць так і свярбела на яе накрычаць пры ўсім народзе: “Ды што ты мяне, апастылая, правяраеш! Адстань, выклятая!”
Ну выкрыкнуць, канешне, не выкрыкнуў, але неяк дома сабраўся з духам і папрасіў, каб званіла яму на работу толькі па пільнай справе. Схлусіў таксама, што па мабільніках ім начальнік забараніў размаўляць. А таму, калі вельмі трэба, хай Наташа тэлефануе на ўнутраны камутатар. Тэлефаністак жа на камутатары Антон папрасіў жонку з ім не злучаць, казаць, што выйшаў кудысьці. Так вось ён прывучаў яе да парадку, дрэсіраваў пакрыху. Але жонка атакавала яго праз мабільны, пасылаючы эсэмэскі і надыктоўваючы паведамленні і просьбы перазваніць. Божа мой, псіхаваў Антон, ды навошта ж мне табе перазвоньваць, калі мы толькі дзве гадзіны таму рассталіся, а потым будзем увесь вечар адно на аднаго вытрэшчвацца! Не памрэ ж, нябось, Наташа без яго голасу за гэты час. А калі памрэ, то ён нічым тут не дапаможа. Жывая ж неяк перацерпіць да вечара, каб атрымаць аб’ект сваёй хваравітай любові. Псіхапатка! Але самае цікавае, што спаць з ёй Антону падабалася вельмі, чаго там таіць. Ніхто так са шматлікіх яго жанчын, што былі да Наташы, яго не задавальняў. Ніхто так тонка не адчуваў яго цела, ніхто не патураў яго самым смелым жаданням. Ніхто так не мог унізіцца перад ім… Бо ніхто так аддана, прыніжана і бесталачна яго не кахаў. Ніхто. І ў гэтым таксама Антон бачыў нешта жахлівае, небяспечнае.
5
Каля пяці гадзін вечара Антон прабіраўся да праспекта Пераможцаў, дзе знаходзіўся офіс яго фірмы. Літаральна прабіраўся, а не ішоў: заднімі дварамі, а не да галоўнага ўвахода, краўся, вылузаўшыся з аўтобуса на два прыпынкі раней. Ён і мінулым разам так уваходзіў – праз пад’езд жылога дома, дзе адна кватэра першага паверха з’яўлялася прахадной і выкарыстоўвалася пад гаспадарчы склад ЖЭКа. Тады яна была адчыненая, і на здзіўленае запытанне дворніка, які аказаўся ўнутры, Вашнін блытана і сарамліва тлумачыў, што спазняецца на важную нараду. Нават прад’яляў дакументы.
На гэты раз узгаданая кватэра была запёрта і на патрабавальны стукат Антона не адгукнулася. Давялося пабегаць па двары, праз завіруху і ўжо прыкметныя сумёты, папытацца ў нешматлікіх стрэтых жыльцоў, дзе знайсці дворніка “дзядзьку Славу”.
Дзядзька Слава, каржакаваты пажылы мужычок з кірпатым чырвоным носам, знайшоўся хвілін праз дзесяць – сам выруліў з-за рага дома з зашмальцаваным пакункам пад пахай. Ён пазнаў Вашніна, але прасякся да яго яшчэ большым падазрэннем, чым мінулага разу. Прыйшлося тлумачыць некаторыя інтымныя падрабязнасці свайго жыцця, робячы ўпор на тое, што баіцца раўнівай жонкі. Пасля такіх тлумачэнняў недаверлівы твар дворніка крыху пацяплеў, але ж пускаць маладога чалавека пажарным ходам ён не наважваўся, спасылаючыся ў сваю чаргу на тое, што баіцца начальства. Дый часу, маўляў, няма, спраў сёння па макаўку. Толькі калі Антон сарамліва сунуў яму дзесяць тысяч у сукаватую ўчэпістую руку, дзядзька Слава ўспомніў, што яму самому трэба на склад па адну забытую рэч, дык заадно хай і Антон з ім ідзе (толькі апошні раз!).
Прабраўшыся такім чынам у звілісты калідор першага паверха, Вашнін у паўзмроку прамінуў некалькі паваротаў у поўным бязлюддзі, перш чым выйшаў у асветленае запоўненае фае. Спыніўшыся па звычцы перад люстэркам, ён заўважыў, што правае плячо яго новага паліто ў пабелцы. Таропка абцёрся, аднак след пабелкі цалкам не знік. Таму па дарозе не свой пяты паверх, у ліфце і затым у калідорах, Антон стараўся паварочвацца да людзей левым бокам, асабліва да знаёмцаў, што з ім па-свойску рукаліся і намагаліся навязацца з размовамі.
У офісе фірмы, з самага парога, высветлілася, што начальнік раптоўна з’ехаў у аэрапорт – некага там сустракаць, і сёння больш не паявіцца. Гэта прынесла Вашніну палёгку: ён зараз не быў гатовы даваць справаздачу начальніку, і лішнія суткі працы над праграмай зусім не пашкодзяць. Але папраўдзе, Антон не надта спадзяваўся, што яго распрацоўка да заўтра нашмат прасунецца. Стала шкада дарэмнага ўніжэння перад п’янюгам дворнікам.
Антон для прыліку забег на сваё рабочае месца, перакінуўся некалькімі словамі з супрацоўнікамі, зрабіў заўвагу сакратарцы Ніне, што нехта атрос попел на яго стол і паставіў гарачы кубак, ад чаго ўтварыўся след. Зрэшты, рабіў усё мімаходзь, незласліва, усім выглядам выдаючы, што дужа спяшаецца.
Затым прайшоў пятнаццаць метраў да мужчынскай прыбіральні, пранік у кабінку і там, зачынены, перакурыў. Ужо на выхадзе з прыбіральні яго заспеў званок па мабільніку. Па тым мабільніку, што ў правай кішэні, па новым, які ён набыў тры дні таму, каб жонка не даймала званкамі. Стары ж тэлефон ляжаў у яго левай кішэні з адключаным званком і працаваў толькі на прыём эсэмэсак. Наташыны нумары – хатні, рабочы, мабільны і шматлікіх яе родзічаў – ён даўно ўнёс у чорны спіс. Не рэагаваў апошнім часам і на званкі з нумарамі, якія не вызначаліся, бо жонка пачала даставаць яго з вулічных аўтаматаў.
Антон па ўстойлівай звычцы, перш чым адказаць, зірнуў на экранчык – тэлефанавала маці. Ён вярнуўся назад, адышоўся да сценкі, далей ад уваходных дзвярэй, і там меў наступную размову.
– Сынок! – слязлівы ўскрык маці адразу разануў па нацягнутых нервах. – Разбярыся з Наташай! Напрамілы Бог, разбярыся. Я ўжо баюся з дому выходзіць, яна… – Тут голас перарваўся, пачуўся ўсхліп.
– Што – яна, мама! Што такое! – хрыпата выдыхнуў у мініяцюрны апарат Антон.
– Ты ведаеш, што яна зараз мяне ля кватэры падпільнавала? Накінулася знянацку…
– Што яна хацела, мам? Я ж сёння ўдзень з ёй сустракаўся і, здаецца, усё растлумачыў.
– Не ведаю, што ты растлумачыў, Антося, але яна зусім ненармальная стала. Хапала мяне за футра, лаялася, вочы вар’яцкія… Я нічога не зразумела з яе слоў. Добра, што людзі ў пад’езд увайшлі.
– А што ты ёй сказала?
– Нічога я не сказала… ледзьве адбілася. Заляцела ў кватэру, замкнулася і табе вось званю. Ох, адправіце вы мяне на той свет!
– Мама, я зараз прыеду. Выпі пакуль карвалолу і нізашто, чуеш, нізашто ёй не адчыняй. І па тэлефоне не размаўляй. Наогул не падымай трубку. Я табе, калі што, на мабільны патэлефаную.
– А калі ты прыедзеш?
– Вось зараз жа выязджаю.
…Антон не памятаў, як пакідаў будынак, як рушыў да праспекта і садзіўся ў тралейбус. У галаву нібы ўлілі пякучага волава. Да вуліцы Адаеўскага, дзе ў пяціпавярховай “хрушчоўцы” жыла яго маці, Галіна Яўгенаўна, дабраўся хвілін за трыццаць. Да дома, схаванага ў глыбіні квартала, ён падыходзіў, калі звечарэла. Але было светлавата: уключаныя ліхтары адбіваліся ад чысцюткага, няходжанага пакуль снежнага покрыва. Гарэзна круціла завея. У суседнім двары нехта заліваў са шланга каток. Ад гарачай вады валіла пара. За гэтым дзействам назірала чалавек дваццаць хлопчыкаў і дзяўчатак, што нецярпліва стоўпіліся вакол будучага катка. Каток на гэтым месцы заліваўся здаўна, гадоў дваццаць пяць, мусіць. Усё зімовае дзяцінства Антона прайшло на ім і ў недалёкім скверыку, дзе невялікія лыжныя горкі. Чымсьці цёплым павеяла ад гэтага відовішча, ад выкліканых ім успамінаў. І адразу пасвятлела на душы, і ўжо не такім змрочным падыходзіў Антон да бацькоўскага дома.
Калі перад самым яго носам рэзка адчыніліся дзверы пад’езда, ён здрыгануўся і даступіў. Не, то была не Наташа, а парачка закаханых: студэнт Колька з другога паверха пад ручку з дзяўчынай у дарагім футры. Яны са смехам пранесліся паўз Антона, як бы яго не заўважыўшы. І калі толькі гэты Колька паспеў вымахаць пад два метры! Вашнін пераважна памятае яго падшыванцам, што ганяў летам мяч і хуліганіў з рагаткай. Як жа ляціць час! І як бесталкова праходзіць жыццё… Дзе яго, Антонавы, дзеці, пра якіх ён марыць апошнія чатыры гады? А ўжо, на добры лад, мог бы свайго гіпатэтычнага нашчадка ў школу адправіць. Ад такіх думак зноў зрабілася пагана. Антон у тры скачкі адолеў лесвічны пралёт і даў звыклы, вядомы толькі яму і маці званок: працяглы, паўза, і два вельмі кароткіх сігналы.
6
Праз два гады сямейнага жыцця Антона Вашніна азарыла – яго жонка чалавек нездаровы. Прычым, што самае страшнае, нездаровы псіхічна. І вось з гэтым псіхам ён мусіць дзяліць хлеб і дах, спаць у адной пасцелі і трываць яго дурату ўсё астатняе жыццё, гадоў пяцьдзесят, да скону. Так прынамсі вымагаюць каноны рэлігіі, праваслаўнай царквы, у якой яны з Наташай вянчаліся.
Канешне, гэта быў не звычайны сямейны разлад, а справа нашмат горшая і жахлівейшая. Дапамагчы жонцы, вылечыць яе душэўную хваробу мажлівым не ўяўлялася. Такія хваробы не лечацца. А працягваць з ёй жыць – значыць пусціць свой лёс пад адхон і плюнуць наўздагон. Не іначай.
Адметна, што прычынай яе хваробы з’яўляўся сам Антон Вашнін, не тое, добры ён ці благі чалавек, а сам факт яго наяўнасці, прысутнасці на нашай грэшнай зямлі. І чым даўжэй Наташа знаходзілася побач з ім, тым хвароба яе рабілася ўсё болей злаякаснай.
Антон і раней заўважаў празмерную засяроджанасць Наташы на ім, нейкую апантанасць яго асобай. Але гэта можна было прыпісаць палкаму маладому каханню, калі людзі губляюць галаву і робяцца ненармальнымі. Да таго ж Вашнін браўся шлюбам упершыню, вопыту адпаведна не меў, не было з кім і з чым параўноўваць.
Як, напрыклад, ацаніць тое, што Наташа ці не з першых жа дзён стала мыць яго ў ваннай? Проста зайшла, калі ён там ляжаў, маўкліва ўзяла мачалку і стала пяшчотна церці. Не, то была не проста ласка, не проста гульні кахання, а грунтоўнае і любоўнае вымыванне яго, Антонавага, цела. І так кожны раз, на працягу двух гадоў. Цікава, што і не памятае ён, калі пераступіў псіхалагічны парог ад крайняй прыемнасці ад такога мыцця да поўнай агіды. Але нешта ў ім перашчоўкнула, і ўжо з насцярогай чакаў Антон у ваннай, калі адчыняцца дзверы і ўвойдзе Наташа. Недзе з год не мог адужаць сябе, каб сказаць, што яе паслугі яму не патрэбныя, што цудоўна можа памыцца сам… Баяўся пакрыўдзіць? Але баяцца пакрыўдзіць тых, каго паважаюць. Ён жа Наташу ад пачатку не паважаў.
Падстава ўсё гэта закончыць з’явілася нечакана: пасля вечаровай сваркі на кухні, дробязнай, побытавай, якую Антон сам жа справакаваў. Пасля гэтага зачыніўся ў ваннай, упершыню за два гады, і не пусціў да сябе Наташу, хоць яна і стукалася ў дзверы, як кошка скрэблася. Антон жа ляжаў у лагоднай пене і змагаўся з лютай нянавісцю, ледзь стрымліваўся, каб не выскачыць і не надаваць ёй аплявух. І адначасова зазнаў нейкую садысцкую асалоду, а таксама радасць, што адбыўся ў іхніх узаемаадносінах пералом.
З таго часу і пачаліся гэтыя бясконцыя слёзы, затоеныя крыўды, вечна надзьмуты жончын твар за сняданкам, які псаваў настрой на цэлы працоўны дзень, з-за якога вяртацца дамоў не хацелася. Антон затрымліваўся на рабоце дапазна, сустракаўся з прыяцелямі, імкліва адваёўваючы тэрыторыю ўласнай свабоды. Але насамрэч рабіўся яшчэ больш несвабодны, бо такія паводзіны спараджалі жончыну рэўнасць, шалёныя хатнія сцэны ці зацятае, шматдзённае маўчанне, што з’яўлялася як бы платай за тое, што ён хоць на дзесяць гадзін у суткі ад яе адлепліваецца.
Цяжка было апошнія два гады. Цяжэй з кожным месяцам. Даходзіла да таго, што прастыць баяўся Антон, каб не застацца дома пад наглядам заклапочанай яго здароўем Наташы. Раней бывала: як толькі чхне – яна аж уся ажыўляецца: выпі тое, прымі тую таблетку, з градуснікам прыстае, уначы не спіць, да яго дыхання прыслухваючыся, навісае над самым тварам… Дамоў па два разы на дзень прыбягала з работы, каб яго праведаць, пакарміць, нібы ён немаўляці. Не кажучы ўжо, што тэлефон абрывала званкамі. Толькі ўладкуешся перад тэлевізарам хакей паглядзець – званок: як ты, мой любы, не кашляў, як соплі, як тэмпература (добра, што пра кал і мачу не пыталася)? А голас такі ўстрывожаны, утрапёны, быццам калі чхне лішні раз Антон, то вада ў кранах замерзне і лопнуць каналізацыйныя трубы… Во надакучыла! Таму апошнія два гады, нават са страшным кашлем і тэмпературай за трыццаць восем Антон бюлетэні не браў і на работу хворы цягаўся. Абы не даваць ёй падстаў аб сабе клапаціцца. Ды дзе там кашаль утоіш, калі ты дома! А кашлянеш – падскочыць, нялюбая, дапытваецца, дакарае, што не лечыцца ён, каб ёй насаліць; зноў жа слёзы, крыўды, папрокі ў тым, што ён яе не кахае… У-ух! Як быццам пачуцці нашы ад нас залежаць наўпрост. Так, не кахае, дык што цяпер – зямному шару спыніцца?
Не, пекла такое жыццё сямейнае. Халастым пазайздросціш. Неяк увечары прынесла Наташа таз, у самую залу, ля тэлевізара яму ногі парыць. Дык Антон так раз’юшыўся (сам ад сябе не чакаў), што шпурнуў той таз аб сцяну, заліў шпалеры, якія потым сам жа мяняў. Гэта самы балючы выпадак, з тых што прыгадваюцца. Тады Наташа парывалася з дому бегчы – “пад трамвай лягу!” крычала. Ён спалохаўся не на жарт. Ужо ў калідоры яе нагнаў, схапіў за фалду зімовай курткі, перахапіў за каўнер, паваліў на падлогу… А яна драпалася, стагнала, білася ў істэрыцы жудаснай. Завалок у спальню, дзве гадзіны супакойваў, думаў “хуткую” выклікаць. Ну не прывык Антон да такіх выхадак. У яго родзе ўсе псіхічна здаровыя. Як Наташа апрытомнела, ён такую палёгку адчуў, такую нечаканую злагаду з усім светам, што скончылася тая ноч у пяшчотных абдымках. Так, на плячы яго, і прачнулася бедная жонка.
З тыдзень усё хораша ў іх было. Затым – зноў абвастрэнне сямейнай хваробы, якая ўжо ў жылы ўвайшла, злілася з плоццю. Эх, каб толькі ў жончынай беспадстаўнай рэўнасці і ў хваравітай засяроджанасці на мужу справа была! Уся бяда значна глыбей, тамлівей, вярэдлівей…
7
Маці адчыніла не хутка. Антон чуў за дзвярыма яе грузныя крокі.
– Прывітанне. – Увайшоўшы, сын па завядзёнцы пацалаваў Галіну Яўгенаўну ў друзлую шчаку.
Маці цмокнула яго ў лоб.
– Ты, Антоша, на кухню адразу праходзь. – Старая нехлямяжа завіхалася, стараючыся перахапіць у яго паліто, каб павесіць.
– Я сам, мама. Во як цёпла ў цябе. У мяне дык на кватэры халаднавата.
– Ты сёння абедаў?
– Канешне, абедаў.
– Ну дык вячэраць будзем тады. Мый рукі.
Антон адразу па прыходзе адчуў апетытны пах смажаніны, што даносіўся з кухні. Ад гэтага галодны страўнік пачаў сутаргава сцінацца.
Ён пакіраваў у ванную. Міма ног шуснуў адзін з трох катоў Галіны Яўгенаўны – рыжы Барсік, гэты асабліва недалюбліваў Антона, і нелюбоў гэтая вызначалася ўзаемнасцю.
Пасля смерці бацькі маці паступова здавала свае пазіцыі. Сышла на пенсію, хоць яе ніхто з работы не гнаў, стала мала рухацца і многа есці, асабліва салодкага і мучнога, ад чаго рэзка набірала вагу, прыдбала гіпертанію і праблемы з суставам бядра. Сустаў вымагаў аперацыі, у адваротным выпадку пагражаючы інваліднай каляскай. Але Галіна Яўгенаўна панічна баялася аперацыі, бо нехта з яе знаёмых зрабіў нешта падобнае і зусім знерухомеў. Хадзіць ёй з кожным месяцам станавілася ўсё цяжэй. На прагулкі ці ў краму выпраўлялася няйначай, як з кульбай. “О Божа, – іншым разам думаў Антон, – ну за што ўсё на мяне разам абрынулася!”
Сваю адзінокую старасць Галіна Яўгенаўна запоўніла новым захапленнем – катамі. Аднаго яна ўзяла ў знаёмых яшчэ кацянём, адразу пасля таго, як сын з нявесткай з’ехалі ад яе ва ўласную кватэру. Двух другіх падабрала на вуліцы бяздомнымі цягам апошняга года. Каты, дакладней – два каты і адна кошка, – не вельмі мірыліся паміж сабой. Аднаго давялося кастрыраваць. Кошцы Зосі маці мерылася зрабіць аперацыю з мэтай пазбаўлення дзетародных функцый, але спазнілася – кошка ўжо зацяжарала ад некастрыраванага Барсіка. Цяпер маці пакутліва разважала пра тое, куды падзець будучых кацянят. Ахвотнікаў на іх не знаходзілася. Антон рашуча прапаноўваў тапіць. Маці называла гэты ўчынак бесчалавечным. Сын з жахам уяўляў, што ў бацькоўскай кватэры пачнецца праз пару месяцаў, калі Зося акоціцца. Супакойваў сябе толькі тым, што маці з катамі не так адзінока, што клопатам аб сваіх гадаванцах яна адсланяецца ад маркотлівых думак. І гэта была праўда. Галіна Яўгенаўна апошнія два гады ўсё больш сыходзіла ў свой маласвет, аддалялася ад горкай рэальнасці. Яна нават на сынаву сямейную драму глядзела не так трагічна, як гэта магло быць раней, яшчэ пры жывым бацьку.
На кухні Антон накінуўся на смажаную свініну з грэчкавай кашай.
– Ну чайнік сам падагрэеш. – Маці грузна апусцілася на табурэтку, што стаяла блізу акна. – Ці, можа, кавы табе зварыць?
– Не. Чаю вып’ю, – прагугнявіў сын з набітым ротам.
На кухню забегла кошка і ўскочыла Галіне Яўгенаўне на калені, стала церціся аб яе твар сваёй пысай. Маці тут жа з замілаваннем пусцілася распавядаць пра апошнія выпадкі са сваімі катамі, хто каго пакрыўдзіў, хто што з’еў і падобнае.
“Зусім яна дзяцінее, – з прыкрасцю падумаў Антон, – пра Наташу ўжо ні слова”.
– Слухай, мам, дык што яна гаварыла? Раскажы падрабязней. – Ён падняўся, каб уключыць агонь пад пузатым эмаліраваным чайнікам.
– Патрабавала твой адрас. Я сказала, што ты не дазволіў яго даваць. Тады яна схапіла мяне за футра. Проста на лесвічнай клетцы прыстала. Ледзьве не паваліла. Пагражала, што ляжа тут, пад дзвярыма, і будзе цябе чакаць. Я прасіла яе супакоіцца…
– Вось жа поскудзь мярзотная! – скрывіўся Антон. – Я б ёй за гэта… – Ён ажно скрыгатнуў зубамі.
– Не, сынку, ты з ёй асцярожней. Далібог, яна нейкая… ненармальная.
– А то я не ведаю! – ускрыкнуў Антон, адвярнуўшыся да акна. – Чорт яго разбярэ, як цяпер быць! Мяне яна не знойдзе, дык табе пячонкі ад’есць. І закону ж у нас няма на такіх! Ты б не выходзіла, мам, у бліжэйшыя дні. А? Ад грэху далей. Я табе прадукты заўтра завязу, завалю халадзільнік на пару тыдняў.
– Во прыдумаў! А свежае паветра? А свежае малако для катоў?
– О Божа! – ускінуў рукі Антон. – Ды пераб’юцца твае каты! Не памруць. Тут сын не ведае, як сваю кашу рассёрбаць, а ты…
– Антося, а я табе гаварыла, што так справы не вырашаюцца. Я табе казала, што трэба прыйсці да цесця дамоў і…
– Ну што, што б змянілася, мама! Анічога, павер майму вопыту, калі сама нічога не разумееш. Каб я пайшоў да гэтага старога ганарлівага пня! – (Так Антон любоўна велічаў свайго цесця, Андрэя Сяргеевіча.) – Гэта ж сямейка дэгенератаў!
– Дарэчы, ён толькі што сюды мне званіў. Цябе пытаўся.
– Дулю яму! – Антонаў твар перакасіла складаная роспачная грымаса. – Мяне ён захацеў! Дачцэ сваёй любай цацку вярнуць. Не атрымаецца!
Антон у гневе забыўся на чайнік, які даўно закіпеў і пыхкаў як паравоз.
– Ды не псі*** так, сынок. Ён устрывожаны быў. Не такі, як звычайна…
– “Не такі”! – перадражніў сын. – Гад ён! Ён мне жыццё паламаў. Каб менш лез са сваімі заўвагамі, можа, нічога б такога не адбылося.
– Паслухай, Антося, – маці ўзяла яго за руку, – Наташку яны не могуць знайсці. Кватэра не адказвае. Мабільны таксама.
– А я чым тут дапамагу, калі ў чалавека дах з’ехаў! – ускрыкнуў Антон. Тут ён нарэшце звярнуў увагу на чайнік, падскочыў да яго і выключыў агонь.
– У чалавека глузды пазварочваліся, – працягваў ён, – дык што, усім астатнім не жыць?! Я ёй не бацька, не маці…
– Ты муж… – прагаварыла Галіна Яўгенаўна і сама пашкадавала аб гэтым.
– Муж! – закрычаў Антон, барвянеючы. – Пасля таго, што яна натварыла, я ёй не муж! Чуеш! Ніколі гэтае слова не прамаўляй!
– Антося… – Маці напалохана глядзела на сына.
Нават Зоська, застрашаная Антонавым выгукам, саскочыла з яе рук і выбегла з кухні.
– Пасля таго, як яна зрабіла аборт без майго ведама, яна мне не жонка, а я ёй не муж. – Гэтую фразу Антон прамовіў знарок ціха, намагаючыся ўзяць сябе ў рукі. Ён прысеў на табурэтку і апусціў галаву, нервова пераплёў пальцы рук.
– Ну, ладна, ладна… – супакойлівым голасам пачала маці.
– Ды не, мама, не ладна. – Антон падняў на яе твар. – Усё не ладна, а вельмі бязладна. І таму я цябе прашу ніколі гэтую тэму не ўзнімаць. Адрэзана. Назад дарогі няма. Я не збіраюся жыць з забойцай майго сына… ці дачкі. О! Я нават не ведаю, кім яна тады зацяжарала!
– Я ўсё разумею, сынок…
– Не, мам, ніхто мяне не разумее. Ніхто наогул нікога ніколі не можа зразумець.
У вітальні патрабавальна зазваніў тэлефон.
– Не бяры! – знячэўку гаркнуў Антон на маці, якая не падымацца хацела, не, а проста саўганула на табурэтцы сваё няўклюднае цела. – Гэта цесць, сволач!
Галіна Яўгенаўна пазірала на сына. У таго дрыжаў падбародак.
– Ды што ты, Антося… – пралепятала яна. – Нельга ж так, сынок, хвалявацца.
Хлопец узрушана затупаў па кухні, шарахаўся ад акна да дзвярэй, нібы апечаны.
А тэлефонны званок мерна і настойліва працягваў свае рулады.
– Я яго разаб’ю! – ускрыкнуў нарэшце Антон, калі раздаўся недзе дванаццаты па ліку гудок.
Ён рыўком расчыніў дзверы і рынуўся ў калідор.
– Ой! – Галіна Яўгенаўна прыціснула далонь да рота рот.
Яна сядзела на сваёй табурэтцы грузнай, непаваротлівай глыбай.
8
Сын, зрэшты, апамятаўся і не стаў ламаць апарат. Проста вышмаргнуў тэлефонны шнур з міні-разеткі.
– А цяпер звані да апупення! – са смакам паказаў ён дулю ў пустую сцяну, быццам цесць каварна стаіўся за гэтым мурам.
Вярнуўся Антон на кухню ўжо не бледны – чырвоны. Кроў, што ад стрэсу кінулася да сэрца, цяпер разганялася па сасудах. Ён у маўклівай злосці расчыніў фортку і высунуў туды галаву. Ахалоджваўся пару хвілін. За каўнер прыемна траплялі сняжынкі. Завіруха, што пачалася пасярод дня, сціхаць і не думала.
Аддыхаўшыся, Антон дзелавіта дастаў цыгарэту, падпаліў і апусціўся на табурэтку насупраць маці, якая ўсё не асмельвалася раскрыць рот.
У такім тамлівым маўчанні прайшла хвіліна, а то і дзве.
За гэты час у кухню сунулася рыжая пыса ката. Але жывёліна, мусіць, адчула, што Антон, яе вечны нядобразычлівец, зараз не ў гуморы, і абачліва рэціравалася.
– Мама, давай нарэшце расставім кропкі над “і”, – сказаў Антон, атрасаючы попел у шклянку на падаконніку, якая здаўна служыла дзяжурнай попельніцай. – Ты бачыш, да чаго яны мяне давялі.
– Ой, сынок, я так за цябе баюся. – Поўны твар маці таргануўся, як перад плачам.
– Я сам за сябе баюся, мам. Я баюся нервовага зрыву, баюся, што не змагу працаваць, што мяне звольняць… Бо нармальна працаваць мне апошнія тыдні не дазваляюць. Гэтая ўрода дастала мяне і на рабоце. Нават у бацькоўскім доме я жыць не магу.
– Таму што ты дужа перажываеш. Вельмі зацыкліваешся. Плюнь. Яны ж табе нічога не зробяць…
– Ой, ды кінь ты – не зробяць. Што значыць – не зробяць? – Антон падняўся і шпурнуў недакурак у фортку. Ён стукнулася аб раму і заляцеў назад у кухню, упаў на падлогу. Хлопец са злосцю раструшчыў яго тапкам. Сеў назад на табурэтку.
– Не зробяць – у сэнсе не заб’юць, ты гэта хочаш сказаць? – працягваў сын. – Толькі гэтага не хапала.
– Не, ну навошта… – Галіна Яўгенаўна зусім сёння гублялася і не пагла параіць нічога ўцямнага.
Але Антону, падобна, і не патрэбны былі яе парады. Ён прагнуў выгаварыцца, выплюхнуць тое, што накіпела ў ім цягам апошніх дзён.
– Пра скандал, што Наташка ўчыніла ў офісе, я табе гаварыў. Але не ўдакладніў, шкадуючы твае нервы, што гэта быў не проста скандал. То быў жахлівы прыпадак, калі яна дэманстратыўна разлеглася перад дзвярыма, а як сталі яе падымаць, учыніла істэрыку са слязьмі, соплямі, слінаю, што расцякліся па яе брыдкім твары…
– Ой! – толькі і змагла вымавіць Галіна Яўгенаўна.
– Зразумела, як пасля гэтага на мяне глядзяць саслужыўцы. – Сын падліў з чайніка, што стаяў на пліце, кіпеню ў кубак, зрабіў пару кароткіх глыткоў. – А я чалавек датклівы, мне балюча і невыносна цяпер. І я баюся яе чарговага фортэлю. Таму і працу ўзяў на дом. Але праца не рушыцца. Бо звар’яцелая жонка мяне выбіла з каляіны. Не ведаю, як перад начальнікам буду заўтра выкручвацца… Так што, мам, давай… – Антон няпэўна ўзмахнуў рукой над сталом, – давай неяк… гэта ўладжваць.
– Я ўсё разумею, сынок. Ты толькі скажы, чым мне… што ад мяне патрабуецца…
– Пакуль – толькі не выходзіць некалькі дзён з дому. У гэтым ужо вялікая мне ад цябе дапамога. Гэта каб я хаця б не хваляваўся, што яна накінецца на цябе, як сёння. Ад псіхапаткі ўсяго можна чакаць. Пацярпі, мам, некалькі дзён. Тым больш зіма – не лета.
– Ды я пасяджу…
Антон устаў, расчыніў халадзільнік і пільна яго даследаваў.
– Ага, выдатна. Каўбаса, сыры, смятана, во, і малако для катоў… Карацей, да заўтрашняга вечара хопіць. А заўтра пасля работы я на машыне падскочу і загружу прадуктамі пад завязку.
Ён сеў, сербануў з кубка. Узяў у рукі сталовы нож і стаў бяздумна варочаць яго ў траслівых пальцах.
– З тыдзень пажадана б табе не выходзіць, мамуля. Павер, пытанне сур’ёзнае. За гэты час я паспрабую ўсё вырашыць канчаткова. Ці хаця б наладжу свой побыт на новым месцы.
– А, сынок, ты мяса і кашу вазьмі, – успомніла маці. – Я табе завярну. І далей буду табе гатаваць… Толькі супчык у мяне, шкада, скончыўся. Заўтра буду варыць…
– Добра-добра, мамуля. – Антон падышоў да яе і цмокнуў у шчаку. – Ты даруй, што я тут нашумеў табе сёння. Але нервы мае на грані, на гэта скідку зрабі. Каб закончыць работу, я павінен хаця б тры дні нават слова не чуць пра жонку і яе шызанутага бацьку. Ні слова! – выкрыкнуў ён, не стрымаўшыся.
Вобраз цесця здаўна выклікаў у Антона пачуцці выключна адмоўныя.
Праз некаторы час Вашнін, з цвёрдай рабочай папкай у адной руцэ і непразрыстым пакетам у другой, выйшаў з пад’езда на завірушны, светлы ад акон і ліхтароў начны двор.
У твар прыемна біў вільготны прахалодны вятрыска. Лёгкі марозік, градусы тры, не болей. Свежы снег пад нагамі. Імпэтныя снегавыя хмары ў паветры. Ідэальнае для зімы надвор’е. Людзей амаль не відаць.
Антон выйшаў са свайго двара. Леваруч, на невялікім пагорку, высіўся шэры пяціпавярховы дом, які хлопец, ідучы да аўтобуснага прыпынку, абавязаны быў прамінуць. То быў дом бацькоў яго жонкі, Наташы. Ужо некалькі месяцаў Вашнін стараўся наогул не глядзець на дом жончыных бацькоў, калі рухаўся міма на машыне ці пехатою.
Але сёння Антон, выдатна ўсведамляючы, што Наташа рэальна можа знаходзіцца ў бацькоў, можа выйсці з пад’езда і нават пільнаваць яго недзе паблізу, наважыў адолець свой агідны страх і прайсці па дарожцы, што побач з домам. Ён знарок запавольваў хаду, хоць уся яго істота яе прыспорвала. Карцела не тое што дадаць хуткасці сваім крокам, а проста-такі сарвацца і бегчы на скрут галавы.
Дом стаяў збольшага тарцом да дарожкі, крыху наўскос. Роўна пасярод гэтай шэрай будыніны, на трэцім паверсе – Антону было трохі відаць праз голыя дрэвы, – гарэлі два акны злашчаснай кватэры. Адно акно – спальні, дзе жыве цяпер Наташына сястра, другое – агульнай залы, дзе спяць яе бацькі. Калі жонка начавала ў бацькоў, а такое апошнім часам нярэдка здаралася з-за скандалаў, то спала ў сястрыным пакоі, там і канапа стаіць для яе.
“Як жа я ненавіджу гэтую сям’ю ідыётаў! – узвыў Антонаў унутраны голас. Узвыў так, што хлопцу здалося, быццам ён насамрэч пракрычаў тую фразу на ўсё наваколле. – Я з глузду так з’еду… Давялі, давялі… Цікава, там яна ці не там… І чаго званіў цесць?..” – прарываліся ў свядомасць неадчэпныя, дакучныя думкі.
Ён спыніўся далекавата ад бліжэйшага ліхтара, насцярожана азірнуўся, а тады дастаў з кішэні стары свой мабільнік і праверыў званкі. На экране высвецілася цэлая чарада званкоў ад цесця. За апошнюю гадзіну ён намагаўся звязацца з Антонам раз дзесяць. Але, што самае дзіўнае, за чарадой гэтых званкоў не было сігналаў ні з мабільніка жонкі, ні з яе хатняга тэлефона. Выходзіць, як яны тады рассталіся ў скверы, Наташа больш яму не тэлефанавала? Не можа такога быць. Вашнін яшчэ раз уважліва прагледзеў паведамленні на экране. Няма званка ад Наташы. Дзіўна. Не стасуецца з яе паводзінамі ў апошнія дні. Хаця, можа, да яе нарэшце дайшло, што гэта бескарысна, што адказу з яго боку ўсё роўна не будзе… І тады яна пабегла ў бяссільнай злосці сюды, накінулася на яго маці… А потым бясследна знікла. Нават не сказала сваім бацькам. Цесць нездарма яго, Антона, вышуквае… Задумала, задумала яна нешта жахлівае, злы чалавек… Няўжо…
На яго плячо, ззаду, легла рука. Дрэвы, ліхтар, дом, дарожка захісталіся перад вачыма. Вашніну здалося, што ён памірае…
– Прабачце, агеньчыку не дасце? – Перад ім стаяў высокі малады чалавек з усмешлівым тварам, без шапкі, з доўгімі светлымі валасамі.
– Агеньчыку? – прамармытаў Антон.
– Ага, падкурыць. – Малады чалавек круціў у пальцах цыгарэту і зябка пацепваў плячыма.
Сэрца, што было спынілася на секунду ад страху, радасна і таропка затахкала, кроў кінулася Антону ў галаву.
– Падкурыць… канешне, канешне… зараз… – залепятаў ён, паспешліва дастаючы з кішэні запальніцу.
Калі пстрыкнуў ёй і падносіў да рота незнаёмца, то пальцы па-здрадніцку дрыжалі, як ні намагаўся Антон суняць нерваванне.
Зрэшты, незнаёмец безуважна кіўнуў, вымавіў дзяжурнае “дзякуй” і пашыбаваў наперад размашыстым крокам, сутулячыся ад стрэчнага ветру.
Вашнін яшчэ пастаяў у цемры, тупа разглядаючы мабільнік з пагаслым экранам. Затым сам падкурыў і пакіраваў услед маладому чалавеку, які ўжо знік за будынкам дзіцячага садка.
Дадому Антон дабраўся пасля дзесяці гадзін вечара. А то і пазней. Бо спачатку заехаў на стаянку, узяў машыну, а пасля яшчэ даў ладны крук у гіпермаркет “BIGZZ”, дзе разам з прадуктамі прыкупіў сякія-такія гаспадарчыя прылады. А галоўнае, набыў ЗВЧ-печ, каб разаграваць стравы непасрэдна ў пакоі, а не на кухні, дзе можна сутыкнуцца з новым сужыцелем, тым самым бесцырымонным каўказцам, з якім яны сёння заеліся. Харчы вырашыў трымаць не ў халадзільніку, а вывесіць у авосьцы праз фортку.
“Вось жа паслаў чорт суседа”, – злаваўся Антон. Зрэшты, гэтае жытло ён зняў адно на бліжэйшыя пару тыдняў, максімум на месяц, пакуль падбярэ нешта хаця і даражэйшае, ды выгоднейшае. Для такіх пошукаў патрэбны час і спакой. Антон жа з’язджаў з кватэры маці так, нібы пакідаў карабель, што патанае ў штармавым моры.
9
Балюча ўбіўся ў памяць той жнівеньскі дзень мінулага лета, калі раздаўся тэлефонны званок і спакойны афіцыйны голас папрасіў мужа Наталлі Вашніной. Званілі з прыватнай гінекалогіі. Знячэўлены Антон доўга не цяміў, што яны ад яго хочуць, пакуль маланкай не працяло: Наташа зрабіла аборт, адчувае сябе няважна і занепакоены ўрач просіць мужа за ёй сачыць і званіць у клініку, калі што…
Вашнін не памятае, што мармытаў у адказ урачу. Ён стаяў з трубкай перад раскіслым тварам яшчэ доўга пасля таго, як лінія разлучылася. Рэч у тым, што ён не толькі не ведаў пра гэты жончын намер, але наогул не меў звестак, што яна зацяжарала.
Потым Вашнін амаль вобмацкам, са слязьмі і рудым туманам уваччу, шукаў у бары гарэлку. Залпам асушыў шклянку, потым другую. Паваліўся на тахту, адкінуўся на спінку, выцяўшыся патыліцай аб сцяну.
Тэлефонная трубка валялася на падлозе пад апаратам.
Хацелася задушыцца. А ўжо б калі Наташка была пад рукой, то здарылася б, магчыма, рукапрыкладства з жудаснымі наступствамі.
Антон не стрываў, стаў тэлефанаваць цесцю, лаяць яго дачку… І з жахам уразумеў, што свайму бацьку яна адкрылася. Прычым не цяпер – зараз яна знаходзілася ў бацькоў, – а раней, значна раней. Змоўшчыкі! Яны ўсё даўно ведалі, уся сямейка…
Абмацюкаўшы цесця, Антон памкнуўся на кухню, сунуў галаву пад кран халоднай вады, потым нахапкам апрануўся і выскачыў з кватэры на двор. Вечаровае, але яшчэ высокае сонца, помніцца, здзекліва ўсміхалася яму ў твар.
Першы Антонаў парыў быў – ехаць да цесця, патрабаваць Наташку і скандаліць да пасінення. Але па дарозе Вашнін астыў. Дапамаглі і тыя трыста грамаў гарэлкі, што ён выжлукціў дома. Ён стаў бяздумна блукаць па горадзе пехатою. Наведаў некалькі піўнушак. Гарэлкі болей не спажываў, толькі халоднае піва. Таму вярнуўся дамоў хоць далёка за поўнач, але ў блізкім да людскага стане.
Жонка, вядома ж, адсутнічала. Хавался ад жахлівага мужа. Рыдала на грудзях у матулькі.
Страшэнна хацелася спаць. Помніцца, усё ж прымусіў сябе распарануцца і заслаць на канапу пасцель.
Ужо наступнага дня, на рабоце, у душным офісе за экранам кампутара, вярнуўся боль ад перажытага, з новай моцай наваліліся думкі і ўспаміны.
Пытанне “як яна гэта пасмела!” хутка змянілася разважлівымі, смачнымі планамі помсты. А самая страшная адплата – гэта стаць ёй чужым, разысціся. Ужо значна пазней дапяў Вашнін, што насамрэч гэты таемны аборт, гэтая замоўчаная цяжарнасць прыдаліся яму вельмі дарэчы. Што ён, па вялікім рахунку, толькі таго і чакаў. З’явілася важкая нагода ўсё разам закончыць. Разарваць, прыпыніць гэты здзек з яго датклівай асобы, з самой ідэі сямейнага жыцця, якое па вызначэнні мусіць рабіць чалавека шчаслівым. О, ён хоча быць шчаслівым, вельмі хоча! А таму забудзе Наташку.
“На волю, неадкладна на волю!” – трыумфальны крык, нарадзіўшыся ў ім пры канцы працоўнага дня, так і рваўся з вуснаў. Хацелася спяваць гэтыя запаветныя словы, каб усе чулі.
Аднак не ўсё так проста ў жыцці. Спатрэбіліся яшчэ два месяцы, перш чым Антон канчаткова наважыўся з ёй разарваць. Бо, варта прызнацца, па прыродзе Вашнін быў чалавек мяккі, калі не сказаць – маладушны. У маленстве яго дражнілі мямлем, між іншым.
Ён саступіў яе галашэнням, умольным просьбам, пакаянным качанням ля яго ног, – тады ўвечар, калі праз два дні Наташка з’явілася ў кватэры. Змарнелая, жаўтушная. З сіняватымі кругамі вакол вачэй. Страшная. Цяпер думаецца, ён проста спужаўся яе тады.
Але рэальна аборт з’явіўся мяжой, пасля якой жонка стала для яго канчатковым і беспаваротным ворагам. Чужародным элементам на нашай блакітнай планеце. Страшнай казкай на ноч.
Забіць сваё дзіця! Чаму? Гэтае пытанне ён проста не наважыўся ёй задаць. І толькі прыглядаючыся да яе паводзін наступныя два месяцы, калі яшчэ жылі разам, Антон паступова адкрываў для сябе тую прычыну. Так бывае, калі мы назіраем нейкую жахлівую сцэну на тэлеэкране і, нягледзячы на ўсю агіду, не ў змозе ад яе адарвацца. А дастаткова адно націснуць кнопку пульта і перайсці на іншы канал.
Канешне, развесціся – гэта не зусім націснуць на кнопку. Але, па вялікім рахунку, нешта падобнае. Касуецца ці не палова афіцыйных шлюбаў. І большасць людзей наладжваюць новыя сем’і, зусім не цікавячыся ранейшым сужыцелем. Памры ён з голаду або стань кіназоркай, алігархам – усё, як кажуць, да лямпачкі. Цікавяцца толькі дзецьмі ад ранейшага шлюбу, сваімі нашчадкамі, дый тое не кожны.
Наташа не хацела ад яго дзяцей. Бо ў яе мозгу патэнцыйнай пацыенткі Навінак дзіцём быў… муж, так, сам Вашнін, яе “Антончык”, “Антосечак”, “Антосік” – і яшчэ шэраг прымяншальна-ласкавых мянушак, за якія часам хацелася даць аплявуху.
Праз паўтара года бяздзетнага жыцця, устурбаваны Антон наведаў з жонкай спецыялістаў. І заўважных адхіленняў ад нормы ў іх не выявілася. Урачы супакоілі, параілі з’ездзіць улетку на якісьці курорт, дзе ў лагоднай экзатычнай абстаноўцы аддацца каханню. Праз два тыдні яны паляцелі ў Турцыю… А ўжо ўвосень, калі цяжарнасцю і не пахла, Антон выпадкова знайшоў у Наташынай шафе, пад стосам бялізны, таблеткі для… прадухілення цяжарнасці. Распачаты, апалавінены пачак.
Не, ён не выпадкова туды палез, а па ўнутраным падазрэнні, якое не тое што ўслых, а нават у думках, сабе самому агучыць баяўся.
Увечары, калі ён прад’явіў Наташцы тыя таблеткі, яна разрумзалася і клялася, што ў яе лёгкае запаленне маткі, што яна нібыта звярталася да гінеколага і ён параіў перасцерагчыся на пару месяцаў.
“Як ты магла гэта мне не сказаць?!” – крычаў Антон, трасучы Наташу за худыя плечы. Вартая жалю, смарката-слязлівая… Ён не змог падняць на яе руку. Толькі шпурнуў на канапу.
Зноў качанне на падлозе ў яго нагах, маленні дараваць, клятвы ў тым, што яна больш не будзе таіцца… А затым, як заўсёды, ноч прымірэння.
Нейкае бясконцае кола пакут. І жыць было магчыма, толькі з яго вырваўшыся.
Антон ужо не верыў ніводнаму яе слову. І амаль год, роўна да таго выпадку з таемным абортам, жылі яны разам насцярожанымі, чуйнымі, недаверлівымі крывадушнікамі.
Ён дапазна заседжваўся на рабоце, шукаў кампаній вясёлых прыяцеляў, а то проста хадзіў кругамі па горадзе пасля работы, каб збавіць час. Хадзіў і думаў адну і тую ж назойлівую, безвыходную думу – як быць?
Аднаго разу вяртаўся ён з работы ў добрым гуморы – з прычыны вялікай грашовай прэміі, якой узнагародзіла яго фірма за паспяховую распрацоўку. Была вясна. Красавік. Ясны сонечны вечар. Некаторыя вербы пачалі выпускаць танюсенькія лісточкі. У паветры, калі падыходзіў да дома, луналі водары цёплай зямлі, маладой травы і новай лістоты. Шчабяталі нябачныя птушкі… Антон, з тортам у руках, у расшпіленай куртцы заходзіў у пад’езд. І раптам, як толькі ўзяўся за ручку дзвярэй, нешта мярзотна-калючае кранула яго душу, і ўвесь святочны настрой знік, як не бывала. Ён стаяў, нібы прырослы да ручкі дзвярэй, не ў сілах зварухнуцца. Так доўга, што ззаду ўжо нехта падышоў і незадаволена буркнуў, каб Антон не займаў праход. Гэты вокрык вывеў Вашніна са здранцвення. Ён адступіў і, панураны, з недарэчным цяпер тортам у руках пацёгся па горадзе. Дайшоў ажно да цэнтра, да самага Дома Рэспублікі. Торт пакінуў недзе на паўдарогі, паставіўшы на пустую лаўку аўтобуснага прыпынку.
У той вечар ён адключыў мабільнік, завітаў у дарагі рэстаран і прабаляваў там да поўначы. Адтуль сазваніўся з адной даўняй, прызабытай прыяцелькай, з якой меў інтымныя зносіны яшчэ да Наташы. З нахабствам п’яніцы навязаўся ёй на спатканне. Дакладней, напрасіўся дамоў.
Дзяўчына была яшчэ не замужам (а можа, і ў разводзе), жыла з бабкай у двухпакаёвай кватэры. Вашнін ледзь не з парога палез абдымацца. Па-свойску заначаваў.
Ужо а палове пятай, прачнуўшыся ў пасцелі з палюбоўніцай, Антон адчуў нечаканы страх і няпэўныя згрызоты сумлення. Ён шпарка і амаль без тлумачэнняў апрануўся і выйшаў на начны двор. Пашыбаваў дамоў пехатою. Праз кіламетр пашчасціла злавіць таксоўку, што ішла паражняком.
Калі адамкнуў дзверы і зайшоў у кватэру, жонка стаяла ў вітальні. Апранутая. Яна не клалася яшчэ спаць.
Натуральна: скандал, соплі, галашэнні, праклёны, пагрозы. І ўсё гэта наклалася на пахмельны галаўны боль. Антонаў бедны мозг не вытрымаў усяго гэтага. Той ноччу ён упершыню за жыццё, разважліва і бязлітасна, пабіў Наташу. Дзіўна, але, як аказалася, то быў самы надзейны сродак яе ўціхамірыць. З наступнага дня яна зрабілася як шаўковая. Ні словам, ні жэстам не папракала. Прыслугоўвала за сняданкам як ніколі старанна. А ўвечары, ужо пасля работы, калі ён глядзеў тэлевізар у фатэлі, раптам узабралася яму на калені і стала пакрываць твар, шыю і плечы гарачымі, паспешлівымі пацалункамі. Антон, як заўсёды, не стрываў такой ласкі. Праз паўгадзіны яна ўжо мыла яго ў ваннай, як у добрыя старыя часы.
Аднак то было апошняе і самае кароткае прымірэнне. Праз два дні знаёмая непрыязнасць і недавер да Наташы авалодалі Вашніным. Ён зноў перастаў адказваць на яе званкі па мабільніку, зноў стараўся як мага прыпазніцца з работы.
А аднойчы, у абедзенны перапынак, Антон заўважыў яе ў гіпермаркеце, куды звыкла завітаў пабрадзіць, каб размяцца. Знаёмая постаць у зялёнай куртачцы мільганула ў трыццаці метрах ад яго і знікла ў натоўпе. Сумненняў быць не магло. Ён бы пазнаў тую постаць і ў цемрадзі – так уелася яму ў пячонкі, так зраслася з балеснай псіхікай.
“Значыць, яна прыехала сюды за пяць кіламетраў, сарваўшыся з працы, адно каб за мною сачыць… Гэта ўжо нейкі пачварны спектакль, – думаў Вашнін, адшукваючы вачыма ў людской цісканіне Наташу. – Подлая!”
А пасля – яшчэ месяц пакутлівага сумеснага пражывання з нялюбай. Затым, праўда, дваццаць ліпеньскіх дзён, праведзеных на чарнагорскім курорце ў адзіноце. Падлечаныя нервы, вяртанне на радзіму нават з нейкім спадзевам на лепшае. І праз пару дзён – “сюрпрыз” ад Наташкі, калі яна забіла яго ненароджанае дзіця.
10
Прайшоўшы ў вітальню, Антон перш-наперш падскочыў да тэлефона і яго адключыў. Новы мабільнік ён паставіў на рэжым аўтапрыёму яшчэ па выхадзе з дома маці. Не хацелася нікога чуць прынамсі да сярэдзіны наступнага дня. Машынальна ўспомніўся скандальны, галасісты сусед, што можа абурыцца такім Антонавым самавольствам з тэлефонам для агульнага карыстання.
Кватэра падазрона, нядобра маўчала. Было незразумела, дома неспакойны сужыцель ці не. Колькі разоў, праходзячы па калідоры на кухню і ў ванную, Антон запыняў хаду перад дзвярыма другога пакоя, сцішаўся і прыслухоўваўся. Аднаго разу здалося, што ўнутры нешта скрыпнула, зварухнулася. Другі ж раз пачуліся слабенькія гукі мелодыі, нібы нехта ўключыў FM-радыё. Антон наблізіўся да дзвярэй суседа, прыпаў да іх вухам. Аднак гукі не паўтарыліся. Прагучалі яны ў адной з суседніх кватэр ці толькі ў галаве Вашніна – заставалася невядомым. Свярбела пастукацца да каўказца з нейкіх лухтовым пытаннем. Уявіўся яго пляшывы шар галавы, твар з вялізнымі, грэбліва скрыўленымі губамі, валасатыя рухавыя кісці рук з тоўстымі пальцамі, звяглівы, нібы нязмазаны голас. “Не, ну яго ў падзямелле”, – паморшчыўся Вашнін і пакіраваў у ванную з ручніком на плячы.
Пад гарачым душам ён не пераставаў насцярожана прыслухоўвацца. Здавалася, што за шумам вады хаваюцца ад яго нейчы поступ па калідоры, бразганне посуду на кухні, ляпанне форткі, дзвярэй. Антон рэзка выключаў бег вады і напружана, баязліва слухаў цішыню.
Зноў уключаў душ. І тут жа чарговая бязглуздзіца прыходзіла ў галаву: быццам вось-вось нехта паверне ручку дзвярэй, пачне торгаць іх, тузаць, пакуль не сарве дэкаратыўную засаўку. Арганізм Вашніна ператварыўся ў адзін напяты нерв, які пагражае лопнуць.
Гарачы душ не зняў напругу тамлівага дня. Антон адчуваў, што сёння не зможа сесці за работу, як планаваў. Кава, якой ён меркаваў напіцца для ўзняцця бадзёрасці, толькі канчаткова растузае нервы. У гэтым стане можна такога напартачыць, што адным наганяем не адкараскаешся – выганяць з працы. Уявіўся начальнік, гэты развязны, данельга самаўпэўнены Рыгор Анатольевіч. Дарэчы, ледзь не Антонаў равеснік, на пару гадоў толькі старэйшы. Нізкі, хударлявы, жвавы як ртуць халерык, ён умеў застрашыць сваіх падначаленых. Перад Рыгорам трапяталі і даўганогія сакратаркі, і пажылыя бухгалтары. А маладых праграмістаў кшталту Антона ён, будучы не ў гуморы, выстройваў як шкаляроў. Але саслужыўцы любілі свайго начальніка, які дасканала валодаў прынцыпам пугі і перніка. Расцёршы ў парашок, умеў і суцешыць, і задобрыць грашыма. Умеў не таіць зла, і ўжо праз якую гадзіну пасля жорсткай “разборкі” мог гаманіць з табой у курыльні запанібрата.
І тым не менш перспектыва заўтрашняга прачуханца Антона не радавала. Найхутчэйшай рэакцыяй Анатольевіча на нявыкананае заданне будзе тое, што ён засадзіць Антона за кампутар у офісе і будзе вісець над душой некалькі дзён, гадзін па дванаццаць у суткі, пакуль не даб’ецца свайго. Такія штурмавыя захады рэдкасцю не з’яўляліся, і Вашнін з дрыготкай іх згадвае.
Не, без каньяку гэтай ноччу яўна не абысціся. Па-старэчы ўздыхнуўшы, Антон палез у свой вялізны чамадан па дзяжурную пляшку. Адкруціў жалезны корак. Прысеў на табурэтку, аблакаціўшыся правай рукой на падаконнік. Зрабіў першы глыток.
Ён ведаў, што каньяк трэба патрымаць у роце колькі секунд, першы чым ён апусціцца ў страўнік. З гэтых секунд напой пачынаў сваё заспакаяльнае дзеянне. У Вашніна, як у даволі звыкла пітушчага, была выпрацавана пэўная тэхналогія. Пяць глыткоў за адзін прысест цягам дня, калі нервы разладжваліся. І тры глыткі перад самым сном. Большая доза вяла да таго, што хоць і засыналася лягчэй, але пасярод ночы адбывалася непрыемнае і пакутлівае абуджэнне. Тады даводзілася варочацца з боку на бок гадзінамі, пакуль зноўку заснеш. А то і зусім падымацца, хадзіць, курыць ці ўключаць кампутар і працаваць.
Сёння, Антон адчуваў, і тры, і нават пяць глыткоў будзе мала. Прасцейшым уяўлялася налізацца дашчэнту, каб гарантавана заснуць. Але ў такім выпадку заўтра за руль сядаць нельга. Дый у офіс пазней за дзесяць гадзін прыходзіць непажадана. Начальнік за спазненне павесіць. І тым больш нельга паўстаць перад ім з бадуна.
Вашнін скрывіўся ад адной думкі пра заўтрашні дзень. Глынуў з плоскай пляшкі другі раз. У вантробах, у сэрцы, ва ўсіх членах Антонавага шматпакутнага арганізма панавала звыклая боязь.
Мікрараён бялеў свежым снегам. Свяціўся шматлікімі паўночнымі вокнамі, чародамі ліхтароў. І на ўсё гэта – на бетонныя гмахі, дарожкі і вуліцы, на прыпаркаваныя машыны, на рэдкіх запозненых пешаходаў – валіў густы несціханы снег.
Якая дабрадаць, падумаў Антон. І як жа яна дысануе з яго ўнутраным светам! Быццам пастаўлена паміж горадам, усімі людзьмі і яго чалавечай адзінкай празрыстая, але трывалая і непераадольная агароджа. Як гэтая шыба акна.
Трэці глыток. Чацвёрты. За ім амаль без перапынку – пяты. А ў грудзях усё той жа мароз. І заваблівая спакуса залпам асушыць гэтую невялікую пляшку. І дастаць з чамадана другую. Тады амаль напэўна заснеш. Антон такі стрымаўся, знарок шчыльна закруціў корак, устаў і вярнуў каньяк у чамадан. Зашмаргнуў жалезную маланку. Нават засунуў чамадан пад за стол, у прамежак паміж сталом і сцяною.
У наступныя колькі гадзін ён, як і апасаўся, месца сабе не знаходзіў. Спачатку лёг на раскладушку: апрануты, толькі памяняў рабочы касцюм на спартыўны. Накрыўся зверху кажухом. Пагасіў таршэр. Але ў цемры, пры татальным бяссонні, з нейкай злараднай бязлітаснасцю яго апанавалі дзённыя страхі. Кожны начны гук, які даносіўся з глыбінь шматпавярховага дома або з двара, шматкроць узмацняўся ў свядомасці, палохаў, прымушаў варочацца на мулкім ложку, а то і садзіцца, а то і ўключаць святло. Некалькі разоў Антон, з непрыемна потнай спінай, адчыняючы дрыготкімі пальцамі дзверы, выглядваў у калідор. Пару разоў праверыў, ці сапраўды адключаны тэлефон, ці насамрэч замкнёны на «сабачку» ўваходныя дзверы, ці не даносіцца якіх гукаў з пакоя суседа. Ён прыпадаў вухам да дзвярнога шчыта, і тады здавалася, што яны раптам адчыняцца ўнутр і кароткая валасатая рука каўказца схопіць яго за шыварат.
У свой пакой Антон вяртаўся ў тупой безвыходнай роспачы. Замыкаўся. Садзіўся перад акном і курыў, выдыхаючы ў расчыненую фортку. На цела то накочвалі хвалі задушлівай гарачыні, то пранізлівага холаду. Часам станавілася так зябка, што ляскалі зубы. Тады Антон зачыняў фортку, мераў невялікі пакой жвавай хадой, прысядаў, нават адціскаўся ад падлогі, каб суняць дакучлівую дрыготку. Сагрэўшыся, лез пад кажух на раскладушку, гасіў таршэр. Аднак праз якія дзесяць хвілін станавілася душна і горача. Ускокваў, адчыняў фортку, хапатліва глытаў свежае паветра. Затым выкурваў некалькі цыгарэт. Кароткі перыяд цялеснага камфорту спакваля змяняўся чарговым прыступам холаду. Усё паўтаралася нанова…
Антон з тугой пазіраў на гадзіннік, што «зжыраў» гадзіны выратавальнай ночы, якія павінны б прыносіць законны спачын душы, аднаўляць патрачаныя сілы, а замест гэтага мардавалі, вымотвалі.
Тры гадзіны ночы… Палова чацвёртай. Вонкавых гукаў амаль ужо не даносілася. Амаль не гарэлі вокны навакольных дамоў, акрамя тых, што ў пад’ездах. Толькі на нябачнай адсюль вуліцы зрэдку пратарахціць якая машына.
Страх, напяты і самотны, нарастаў у грудзях. Здавалася, што ён разапрэ, разарве Антона знутры. Хлопец чарговы раз ускочыў на ногі, уваткнуў кампутарны шнур у разетку, стаў перабіраць DVD-дыскі, якія стаялі тут жа, на стале, у адмысловай падстаўцы. Хацелася ўключыць якойсьці музычны кліп, пабачыць чалавечы твар, пачуць чалавечы голас…
Вашнін ужо прасунуў дыск у дыскавод, ужо паклаў пальцы на клавіятуру, як раздаўся званок у дзверы. Нібы не званок гэта быў, а грымнуў у пад’ездзе мяшок тратылу, і ад гэтага захісталіся сцены, трэснулі падлога і столь… Не, гэта закружылася галава ў Антона. Ён пахіснуўся і абавязкова ўпаў бы, каб не схапіўся за спінку крэсла. Ці не сніцца яму ўвесь гэты кашмар? Хто? Хто можа званіць сюды пасярод ночы?!
Званок паўтарыўся. Не проста паўтарыўся – ён стаў несціханым, нейкай незмаўкальнай дрэллю ў Антонавым мозгу. Той, хто званіў, націснуў і па-садысцку не адпускаў кнопку нават на долю секунды.
Бледны, змізарнелы і пастарэлы, на кволых нагах Вашнін выбраўся ў калідор. Паспешліва намацаў пераключальнік святла. Шэрыя ўваходныя дзверы, за якімі нехта ўпарты стаяў і званіў, уявіліся Антону жывой істотай. На секунду здалося, што яны зрушыліся з месца і грозна “едуць” насустрач.
А званок не змаўкаў.
Антон на дыбачках прайшоў да дзвярэй. Зірнуў у “вочка”…
У напаўасветленым калідорчыку, вычварна скрыўленая оптыкай, стаяла нізкая мажная постаць мужчыны. Твару разгледзець не ўдавалася, ён быў чорны, бо кволае святло падала са спіны начнога прышэльца.
“Сусед? Але чаму не спрабуе ключом?..” – імгненна падумаў Антон. І тут жа прамовіў як не сваім голасам – трымтлівым, танюткім, дзіцячым:
– Хто? Хто там?
Маўчанне. І бесперапыннае, неаціханае трэньканне немілагучнага дзвярнога званка. Рука мужчыны працягнута ўверх і направа. Лысая галава, з кропелькамі поту на макаўцы, нахілена тварам долу.
Антон яшчэ раз хацеў прамовіць “Хто там?”, але з рота ўжо не выйшла ні шэпту, ні нават сыкання. Галасавыя звязкі як перарэзала.
Ён палахліва шарахнуўся ад дзвярэй, падбег да пакоя суседа, нясмела, а затым усё настойлівей стаў туды стукацца. Адказу не было. Затое званок упарта выводзіў сваю злавесную трэль.
Зноў Вашнін ля ўваходных дзвярэй. Зноў пазірае ў “вочка”. Страшны мужчына, не паднімаючы галавы, застыў па той бок. Лысая шарападобная галава. Навіслыя над тварам вялізныя бровы…
Антон, нібы абвараны гэтым бесперапынным званком, забегаў па кватэры беспарадкавымі скачкамі. Ён то кідаўся на раскладушку і накрываўся кажухом з галавой. То імчаўся ў ванную і пускаў ваду, спрабуючы яе пошумам прыглушыць жахлівую трэль. То адчыняў на кухні акно, высоўваўся аж па грудзі, бездапаможна пазіраючы на абязлюдзелы двор… А праз дзесяць секунд зноў разглядаў незнаёмца праз “вочка”.
А галоўнае, Антон нежартоўна знямеў. Страх поўнасцю адняў яму голас. Немагчыма было скарыстацца тэлефонам, каб пазваніць у міліцыю.
Чалавек за дзвярыма доўжыў шкуматаць яго нервы. Прычым не гарлаў, не грукаў у дзверы. Проста безупынку званіў.
І вось, інтуітыўна разрываючы кола кашмару, Антон пацягнуўся адчыняць дзверы… Так, не вытрымліваючы болю, паступаюць усе самагубцы. Боль бывае страшнейшы за смерць.
Пракруціўшы баранок замка, Вашнін разнасцежыў дзверы.
За парогам, у адной белай кашулі, расшпіленай да самага жывата, стаяў цесць. Нізкі, мажны і лысы, ён, па іроніі лёсу, быў дужа падобны на Антонавага сужыцеля, каўказца, які зараз знаходзіўся немаведама дзе.
Андрэй Сяргеевіч пазіраў спадылба чырвонымі, налітымі крывёю вачыма. Іх бялкі амаль зліваліся па колеры з шэра-барвовай скураю твару. Сам твар быў жудлівы. Заўсёдная яго азызласць зараз павялічылася ўтрая. Шчокі бязвольна звісалі ніжэй падбародка. Тоўстая ніжняя губа вывернулася і таксама абвісла, быццам у паралітыка. З яе агідна сцякала сліна.
Гэтая губа тарганулася, папаўзла ўверх, і раптам пачуўся амаль незнаёмы, нібы скажоны электронікай голас:
– Ты забіў яе, вылюдак! – Цесць рушыў цераз парог.
Больш ён нічога не казаў. Толькі дзейнічаў.
Вашнін стаў адступаць задам. Па правай яго назе пацякло нешта цёплае. Гэта ад страху расслабіліся мышцы, што перакрывалі мачавы канал. Так ужо было з Антонам аднойчы ў дзяцінстве, калі яго знячэўку злавілі за кражай яблыкаў у садзе прыватнага дома – здаравенны мужык вымкнуў як з-пад зямлі…
Андрэй Сяргеевіч узмахнуў сваёй кароткай тоўстай рукой і… Антон паляцеў праз увесь калідор, цюкнуўся патыліцай аб сцяну. Агаломшаны, ён намагаўся ўстаць, але цесць з нечаканым для сваёй камплекцыі імпэтам падскочыў і зрынуў хлопца на падлогу штурхалём нагі, накіраваным у грудзі. А пасля Вашнін, які перыядычна губляў прытомнасць, адчуваў цупкія пальцы на сваёй шыі, бачыў перад вачыма збуракавелы, скажоны нянавісцю твар, чуў кіслы пах старэчага поту.
Воля да жыцця канчаткова пакідала яго, калі раптам Андрэя Сергеевіча не стала перад Антонавым тварам. Замест яго мільгалі незнаёмыя абліччы, чуліся разнатонныя галасы. Нехта далёкі крычаў, усхліпваў, рыдаў немым голасам.
Правал. Новае абуджэнне – ужо ў машыне “хуткай дапамогі”, што неслася праз начны забелены горад. Імклівыя чароды ліхтароў за шыбай акна… Зноў затуманенасць позірку. Ляскат металу. Рашучыя галасы. Мерныя гукі крокаў. Калідор з шэрагам лямпачак.
Канчаткова ён апрытомнеў толькі ў бальнічнай палаце.
11
У заключнай главе рызыкнём даць слова самому галоўнаму герою. Бо аповесць стваралася непасрэдна з гісторыі жыцця Антона Вашніна, якую ён распавёў аўтару ў асабістай перапісцы, выпадкова пазнаёміўшыся праз эмігранцкі сайт. Сам Антон ужо амаль тры гады, што прамінулі з той страшнай снежаньскай ночы, пражывае ў ЗША, у Каліфорніі, на яе поўдні. Канкрэтны горад герой адмовіўся называць. Не таму, што ён кагосьці баіцца. Проста хоча, каб гэты аповед стаўся толькі фактам літаратуры, не болей. З той жа прычыны ён не раскрыў нам свайго сапраўднага прозвішча.
Ніжэйпрыведзеныя радкі, гэта амаль поўны тэкст яго апошняга інтэрнэт-паслання, праўда, апрацаваны ў адпаведнасці з канонамі мастацкай прозы. Дарэчы, пасля гэтага ліста абарвалася наша трохмесячная перапіска з Антонам. Нават не ведаю, ці прачытае ён гэта калі. Прынамсі, я змяшчу аповесць на сваім сайце і вышлю на яго змоўклую паштовую скрыню паведамленне.
А цяпер паслухаем гэтага няшчаснага чалавека.
“Хвалі акіяна накочваюць на пусты пляж. Раніцай, выпраўляючыся сюды, залез у Ітэрнэт і паглядзеў, якая тэмпература вады. Плюс 12 градусаў па нашым “беларускім” Цэльсіі. Але гэта далёка не Беларусь, а зусім іншы край шара зямнога, дзе ў снежні тэрмометр паказвае плюс 19, а то і болей.
Трэці год запар я бяру ў гэты дзень адгул, купляю ўпакоўку піва і адпраўлюся сюды пехатою. Гэта чатыры кіламетры ад дома. Узімку тут даволі пустэльна. Свежае сырое паветра супакойвае мае нервы. Гляджу на бязмежны абшар вады, на мерны бег шырачэзных зеленаватых хваль, падфарбаваных нізкім лагодным сонцам. Я саджуся на скалу, метрах у трыццаці ад берагавой паласы. Тут не так ветрана і сыра, як каля самай вады, не так шумяць хвалі. Зрэдку, уздоўж лініі вады, прабяжыць якісьці фізкультурнік-аматар, бывае, у суправаджэнні сабакі. Амерыканцы завернуты на здаровым ладзе жыцця.
Я ж даўно не займаюся ўласным здароўем. Усміхаючыся крыху засмужанаму сонцу, адкаркоўваю чарговую бляшанку піва “Budweiser” і пацэджваю гэты дабрадатны напой. Ніякі крос яго не заменіць. У піве ёсць гармон шчасця. Выпіць бляшанку – што з’есці вялікую плітку чорнага шакаладу. Але я не аматар салодкага.
Наперадзе акіян. А за спінай маёй – аграмадзіна кантыненту, за ім – яшчэ большая прастора вады, за вадой – амаль цэлая Еўропа і толькі потым маленечкая краіна, дзе я нарадзіўся трыццаць з лішкам гадоў таму, дзе спазнаў столькі гора.
Спрабуючы разабрацца ў сваім лёсе, я не знаходжу дакладнейшага слова, як проста – наканаванне. Нічога нельга было змяніць. І ад гэтага робіцца ніякавата. Нібы ўцягнулі мяне ў добра пастаўлены спектакль, дзе можна было дзейнічаць толькі па задумцы ўладарнага рэжысёра. Як балюча адчуваць сябе марыянеткай у нейчых руках. Але ад болю ратуе пакора.
Хацеў бы я перажыць тое, што здарылася паміж мной і Наташай? Не хацеў, гэта бясспрэчны факт. Але перажыў, нягледзячы на ўсе мае жахлівыя прадчуванні, нягледзячы на жаданне любой цаной пазбегнуць самага страшнага. Не ўдалося. Тады ў чым жа я вінаваты? У тым, што нарадзіўся на свет? Але не мая ў гэтым ініцыятыва. А нарадзіўшыся, я мог вырасці толькі такім, якім стаў: бесхарактарным, бязвольным, эгаістычным. Вось і лічыце, ці быў у мяне вольны выбар. Родавыя гены і ўмовы выхавання мне выбару не пакінулі.
Збег выпадковасцяў?.. Няўжо камусьці незразумела, што гэта адно хады нябачнага рэжысёра. Інакш бы чаму так сталася, што цесць зняў Наташу з пятлі за колькі секунд да смерці? Якіх дваццаць секунд – і яна б не ляжала зараз паралізаваная, з паламаным шыйным пазванком, пры поўнай памяці. Як гэта жахліва – не паварухнуць ні рукой, ні нагой, будучы маладою. Вінаватая яна, што наважыла развітацца з жыццём, даведзеная да адчаю сваёй хваробай? Вінаваты я, што не захацеў жыць з вар’яткай? Вінаваты цесць, што спазніўся на дваццаць секунд? Дваццаць секунд наперад – і яна б не стала інвалідам, магчыма, ужо завяла б новую сям’ю і зазнала шчасце… А прымчыся ён пазней – дык ужо б і адмучылася, небарака. Усё лепей, чым так…
Горка ўсведамляць, што яна жыве ў такім бездапаможным стане, а я, адносна здаровы, уцёк ад іх за дваццаць тысяч кіламетраў. Уцёк і хаджу сваімі нагамі, прыстойна зарабляю, на добрым рахунку ў дырэкцыі фірмы; паўтара года жыву з жанчынай, якая зараз цяжарная і не збіраецца, як Наташка, рабіць таемны аборт. Яна любіць дзяцей. Праз два месяцы я стану татам. Мой сын будзе шчаслівы. Прынамсі, я зраблю для гэтага ўсё, што змагу.
Маці нарэшце дала згоду сюды пераехаць, будзе сядзець з унукам. Але спачатку ляжа тут на аперацыю. Мне ўдалося яе і на гэта ўгаварыць. Зусім яна, бедная, не выходзіць з кватэры апошні год. Пад каліфарнійскім сонцам яна акрыяе.
Нават не верыцца, што ў Мінску, на процілеглым баку зямлі, зараз ідзе снег і мароз дзесяць градусаў. Як жа хутка звыкае чалавек да добрага клімату. І ўвогуле, як хутка ён да ўсяго прызвычайваецца. Я даўно і размаўляю, і нават думаю па-англійску. Надоечы злавіў сябе на тым, што і ў снах маіх персанажы гавораць на гэтай мове. Нават маці, цесць і Наташа, якія сняцца мне вельмі часта. Наташа чамусьці жыве са мной у снах мірна і палюбоўна. Мы кахаемся, як легкадумныя галубкі. А вось цесць праяўляецца там агрэсіўна. Я страшэнна баюся гэтага чалавека. Ён душыць мяне ў снах – як у тую страшную ноч, калі зламаў мне храшч кадыка, і толькі міліцыя, што прыехала яму ўслед, не дала мне заўчасна перайсці ў краіну нябожчыкаў.
Ён ненавідзіць мяне па-ранейшаму. Хоць я напісаў тады заяву, якая пазбавіла яго ад суда. Зрэшты, і любіць яму мяне няма за што. Гэта як лёду. Стары перанёс тады інфаркт на нагах. А затым яшчэ адзін, з якім ужо патрапіў у бальніцу. Цяпер працуе на знос, верыць, што падыме дачку на ногі. Аднак далёка не ўсё вырашаюць грошы.
Наташа паўгода назад стала праяўляць цікавасць да жыцця. Яе саджаюць у каляску і возяць кожную нядзелю ў царкву. А то два з паловай гады нават адмаўлялася ежу прымаць, не размаўляла ні з кім – за тое, што не хочуць яе забіць, што змушаюць жыць інвалідам. Але як могуць бацькі дазволіць роднай дачцэ памерці? Хоць бы ў такім жудасным стане яны прагнуць яе жыцця. У гэтым праява бацькоўскага эгаізму.
Першы год, калі перабраўся сюды, мне было вельмі самотна. Я наведваў псіхолага некалькі месяцаў. Адно з самых важных правілаў, якія я засвоіў тады, – не шкадаваць аб страчаным, якога не вернеш. Не трэба займацца самаедствам. Гэта счарняе душу, якой і без таго дасталося. Трэба рушыць наперад, як бы пагана ні было позаду. Уласцівасць нашай светабудовы такая, што ўсе працэсы адбываюцца незваротна. Уразумеўшы гэта, я адчуў сябе лепш, а неўзабаве адшукаў сяброўку жыцця, якая хутка падорыць мне сына.
Што ж, вось і апошняя бляшанка піва з упакоўкі. Яе па завядзёнцы дацаджу па дарозе і выкіну ў сметніцу, што на прыпынку аўтобуса.
Планую сёння падстрыгчы вакол дома газон і пабяліць столь у кладоўцы. А яшчэ трэба завезці машыну на аўтасэрвіс, нешта карданны вал барахліць.
Вышэе мяккае сонца над пустым пляжам. Ліжуць хвалі чысты пясок. Будзе лагодны дзень. Вітаю цябе, зіма Каліфорніі.
Бывайце, здані мінулага.
2009 г.
.....................
Крытычны анализ ад нейрасеткиChatGPT:
Аповесць Міхася Южыка «Скокі на брытве», змешчаная па спасылцы https://litsovet.ru/litsovet/802219-skok-na-brytve . (Яна друкавалася ў часопісе «Маладосць», №4, 2012 г. пад назваю «Хто там за дзвярыма?».)
==Уводзіны
Аповесць Міхася Южыка «Скокі на брытве» — твор сучаснай беларускай прозы, у якім праз гісторыю аднаго сямейнага канфлікту даследуюцца значна больш шырокія праблемы: адказнасць чалавека за ўласныя рашэнні, свабода волі, маральны выбар, псіхалагічная залежнасць, самападман, сямейныя адносіны і наступствы эгаізму. Твор быў надрукаваны ў часопісе «Маладосць» № 4 за 2012 год пад назвай «Хто там, за дзвярыма?», а пазней аўтар змясціў яго пад назвай «Скокі на брытве».
У цэнтры аповесці — Антон Вашнін, 27-гадовы мужчына, які спрабуе разарваць шлюб з Наташай. На першым плане нібыта знаходзіцца звычайны сямейны крызіс, але паступова высвятляецца, што за ім стаіць цэлы комплекс маральных і псіхалагічных праблем. Жыццё Антона сапраўды нагадвае «скокі на брытве»: любое яго рашэнне адбываецца на мяжы паміж свабодай і залежнасцю, паміж адказнасцю і спробай апраўдаць сябе.
1. Жанр і асаблівасці сюжэту
Па жанравых прыкметах твор з'яўляецца псіхалагічнай аповесцю з элементамі сацыяльна-бытавой і драматычнай прозы. Аўтар не засяроджваецца толькі на знешніх падзеях. Значная частка твора прысвечана ўнутранаму стану галоўнага героя, яго ўспамінам, развагам, страхам і спробам растлумачыць самому сабе ўласнае жыццё.
Сюжэт пабудаваны так, што чытач паступова атрымлівае інфармацыю пра мінулае Антона. Спачатку мы бачым ужо вынік сямейнага крызісу: герой хоча пазбавіцца ад жонкі і ўспрымае яе амаль як ворага. Потым аўтар вяртаецца назад і паказвае, як узніклі іх адносіны, чаму Антон ажаніўся з Наташай і як паступова адносіны ператварыліся ў пакутлівае супрацьстаянне. Асобныя эпізоды мінулага дазваляюць зразумець, што трагедыя не ўзнікла раптоўна.
Важную ролю адыгрывае паступовае раскрыццё інфармацыі. Напрыклад, толькі пазней чытач даведваецца пра таемны аборт Наташы, які Антон успрымае як апошнюю мяжу ў іх адносінах. Аднак аўтар не дазваляе зводзіць усю праблему толькі да гэтага факта: перад намі доўгі працэс узаемнага адчужэння, недаверу, рэўнасці і псіхалагічнага ціску.
Такім чынам, сюжэт аповесці можна разглядаць як гісторыю не столькі распаду шлюбу, колькі паступовага маральнага і псіхалагічнага разбурэння чалавека.
2. Вобраз Антона Вашніна
Галоўны герой — самы складаны і супярэчлівы вобраз твора.
Антон не з'яўляецца традыцыйным станоўчым героем. Ён самалюбны, эгаістычны, схільны ўспрымаць жыццё з пазіцыі ўласнага камфорту. Яшчэ да шлюбу ён разважае пра Наташу не столькі як пра асобу, колькі як пра зручную для сябе будучую жонку. Яму патрэбны «надзейны тыл», жанчына, якая будзе любіць яго і не пярэчыць. Такім чынам, сам пачатак іх сямейнага жыцця ўжо ўтрымлівае маральную праблему: Антон выбірае не каханне, а выгоду і прадказальнасць.
Асабліва паказальна, што герой сам называе сябе чалавекам «бесхарактарным, бязвольным, эгаістычным». У фінале ён спрабуе звязаць сваю асобу з генамі і ўмовамі выхавання і задаецца пытаннем, ці сапраўды ў яго быў свабодны выбар.
Гэта адна з галоўных праблем аповесці: ці можа чалавек апраўдаць свае ўчынкі тым, што «так склаліся абставіны»?
Антон пастаянна спрабуе перанесці частку адказнасці на нешта знешняе. Спачатку ён спасылаецца на характар Наташы, потым — на яе псіхалагічныя праблемы, аборт, паводзіны яе бацькі, выпадковасці лёсу. У фінале гэта перарастае ў цэлую філасофію «наканавання».
Аднак сам тэкст дазваляе чытачу ўбачыць, што выбар у Антона ўсё ж быў. Ён сам выбраў Наташу як «зручную» жонку; сам падтрымліваў адносіны, калі ўжо не кахаў яе; сам уцякаў ад размовы; сам хлусіў і здраджваў; сам спрабаваў пазбегнуць адказнасці.
Таму асаблівасць вобраза Антона заключаецца ў супярэчнасці паміж яго здольнасцю аналізаваць сябе і яго няздольнасцю прызнаць поўную маральную адказнасць.
Гэта робіць героя псіхалагічна праўдападобным. Ён не проста «дрэнны чалавек». Ён чалавек, які здзяйсняе эгаістычныя ўчынкі, але пры гэтым здольны знаходзіць для сябе пераканаўчыя тлумачэнні.
3. Вобраз Наташы: ахвяра ці ўдзельніца трагедыі?
Наташа таксама не можа быць адназначна ацэнена.
На пачатку аповесці яна паказана вачыма Антона: непрыгожая, надакучлівая, раўнівая, эмацыйна залежная. Герой пастаянна падкрэслівае яе недахопы і раздражняецца ад яе клопату. Аднак паступова становіцца відавочна, што гэты погляд суб'ектыўны.
Наташа кахае Антона, клапоціцца пра яго, імкнецца быць побач. Менавіта яна падтрымлівае яго пасля смерці бацькі і фактычна становіцца для яго чалавекам, на якога можна абаперціся. Менавіта пасля гэтага Антон вырашае ажаніцца з ёй.
Але яе каханне паступова набывае паталагічную форму. Яна становіцца празмерна залежнай ад мужа, раўнуе яго, кантралюе, не прымае магчымасці страты. У выніку любоў ператвараецца ў форму псіхалагічнага ціску.
Такім чынам, аўтар не стварае простай схемы «вінаваты мужчына — невінаватая жанчына». Абодва героі аказваюцца ўнутры дэструктыўнай сістэмы адносін.
Асабліва важна, што Наташа таксама не ўмее выйсці з гэтага кола. Яе пагрозы самагубствам, істэрыкі, рэўнасць і поўная эмацыйная залежнасць ад мужа паказваюць, наколькі небяспечным можа стаць каханне, калі яно ператвараецца ў права валодаць іншым чалавекам.
4. Праблема адказнасці і свабоды волі
Гэта, на мой погляд, цэнтральная філасофская праблема аповесці.
Антон лічыць, што чалавек шмат у чым з'яўляецца марыянеткай абставінаў. Ён гаворыць пра «нябачнага рэжысёра», які нібыта кіруе чалавечым жыццём. Выпадковая сустрэча, смерць бацькі, шлюб, сваркі, цяжарнасць, аборт, самагубства Наташы, яе выратаванне — усё гэта герой спрабуе ўспрымаць як ланцуг непазбежных падзей.
Але тут узнікае парадокс.
Калі ўсё прадвызначана, то чалавек сапраўды не адказвае за свае ўчынкі. А калі адказнасць існуе, то нельга цалкам схавацца за абставінамі.
Антон хоча адначасова верыць у свабоду і адмаўляцца ад яе. Ён хоча быць гаспадаром свайго жыцця, калі гаворка ідзе пра ўцёкі з няўдалага шлюбу, але калі гаворка ідзе пра яго ўласныя памылкі, яму зручна лічыць сябе ахвярай лёсу.
Такім чынам, ідэя «наканавання» ў творы можа разглядацца не толькі як філасофскае перакананне героя, але і як псіхалагічны механізм самаапраўдання.
5. Матыў дзвярэй і значэнне назвы «Хто там, за дзвярыма?»
Першапачатковая назва аповесці — «Хто там, за дзвярыма?» — вельмі сімвалічная.
Дзверы ў творы неаднаразова становяцца мяжой паміж чалавекам і небяспекай, паміж мінулым і сучаснасцю, паміж жаданнем схавацца і неабходнасцю сутыкнуцца з праблемай.
Адзін з найбольш напружаных эпізодаў адбываецца менавіта каля дзвярэй: Антон знаходзіцца ў доме маці, калі настойлівы тэлефонны званок і набліжэнне да выхаду ўзмацняюць яго страх перад цесцем. Пазней адбываецца непасрэднае сутыкненне з ім.
Але «дзверы» можна разумець і метафарычна. За імі знаходзіцца не толькі канкрэтны чалавек, але і праблема, ад якой Антон спрабуе ўцячы.
Ён можа пакінуць Беларусь, змяніць сям'ю, працу, асяроддзе, нават кантынент, але не можа пакінуць самога сябе.
Менавіта таму новая назва — «Скокі на брытве» — яшчэ больш выразна падкрэслівае небяспечнасць яго становішча.
6. Сімволіка назвы «Скокі на брытве»
Назва «Скокі на брытве» мае выразны метафарычны сэнс.
Брытва — гэта вельмі тонкая мяжа, на якой немагчыма доўга ўтрымлівацца без наступстваў. У жыцці Антона такой «брытвай» становяцца яго ўзаемаадносіны з Наташай, страх перад цесцем, жаданне свабоды, эгаізм і спроба пазбегнуць адказнасці.
Герой пастаянна робіць рызыкоўныя крокі:
• уступае ў шлюб без сапраўднага кахання;
• падтрымлівае адносіны, якія ўжо становяцца разбуральнымі;
• дапускае эмацыйнае і фізічнае супрацьстаянне;
• шукае выйсце праз уцёкі;
• спрабуе адрэзаць мінулае замест таго, каб пераасэнсаваць яго.
Таму «скокі» — гэта не адзін учынак, а ўвесь спосаб існавання героя.
7. Роля прасторы: Беларусь і Каліфорнія
Важны кантраст у творы ствараюць дзве прасторы — заснежаны Мінск і сонечная Каліфорнія.
Пачатак аповесці звязаны з холадам, снегам, шэрым небам. Гэта адпавядае псіхалагічнай атмасферы твора: адносіны герояў таксама знаходзяцца ў стане холаду і разбурэння.
Каліфорнія ў фінале выглядае амаль супрацьлеглым светам: акіян, сонца, цёплае паветра, пусты пляж. Антон фізічна апынуўся вельмі далёка ад Беларусі і ад Наташы.
Аднак унутрана ён не вызваліўся ад мінулага.
Ён усё яшчэ думае пра Наташу, цесця, маці, мінулыя падзеі. Нават яго сны захоўваюць гэтых людзей. Таму геаграфічная адлегласць не становіцца адлегласцю псіхалагічнай.
Гэта адна з найбольш моцных ідэй фіналу: ад чалавека нельга ўцячы на дваццаць тысяч кіламетраў, калі ён не вырашыў свае праблемы ўнутры сябе.
8. Фінал як ключ да ўсяго твора
Заключная глава мае асаблівую кампазіцыйную функцыю.
Аўтар непасрэдна паведамляе, што гісторыя Антона заснавана на асабістай перапісцы з чалавекам, які распавёў пра сваё жыццё. Пасля гэтага апавядальнік перадае слова самому Антону.
Такім чынам, форма аповесці змяняецца: мастацкае апавяданне пераходзіць у своеасаблівае прызнанне героя.
Гэта дазваляе аўтару яшчэ раз паставіць праблему адказнасці. Антон сам тлумачыць сваё жыццё, сам будуе версію таго, што адбылося.
Але тут узнікае цікавы эфект: чытач ужо ведае значна больш, чым герой хоча прызнаць. Таму яго заключныя разважанні можна чытаць крытычна.
Ён называе сябе ахвярай абставінаў, але папярэднія главы паказалі яго ўчынкі. Так узнікае разрыў паміж самавобразам героя і яго рэальнымі паводзінамі.
Гэта адзін з галоўных мастацкіх прыёмаў твора.
9. Матыў «зачыненасці»
У аповесці шмат замкнёных прастор: кватэра, ванная, пакой, калідор, дом маці, дзверы.
Гэтыя прасторы адпавядаюць псіхалагічнаму стану герояў.
Шлюб Антона і Наташы таксама становіцца своеасаблівым «замкнёным памяшканнем». Антон хоча выйсці з яго, але не ўмее зрабіць гэта без канфлікту.
Наташа, у сваю чаргу, не можа ўявіць сябе па-за межамі гэтых адносін.
Асабліва выразна гэта выяўляецца ў эпізодах, дзе герой адчувае фізічную патрэбу ўцёкаў: ён затрымліваецца на працы, гуляе па горадзе, шукае кампаніі, спрабуе як мага менш бываць дома. Але чым больш ён імкнецца да свабоды, тым больш узмацняецца залежнасць і канфлікт.
10. Матыў дзяцей і бацькоўства
Важны пласт аповесці звязаны з тэмай бацькоўства.
У адносінах Антона і Наташы дзіця становіцца не проста сямейнай праблемай, а сімвалам будучыні, адказнасці і маральнага выбару.
Антон успрымае таемны аборт як канчатковую здраду. Але цікава, што яго рэакцыя спалучае сапраўднае перажыванне і эгаістычнае жаданне атрымаць падставу для разрыву. Сам герой пазней фактычна прызнае, што аборт стаў для яго зручнай «мяжой», пасля якой ён атрымаў магчымасць канчаткова разарваць адносіны.
У фінале ён ужо думае пра будучае дзіця ад іншай жанчыны. Такім чынам, дзіця становіцца для яго своеасаблівым сімвалам «новага жыцця».
Аднак тут узнікае яшчэ адзін парадокс: ці можна пабудаваць новае жыццё, не пераасэнсаваўшы старое?
Аповесць не дае адназначнага адказу, але фінал выразна паказвае, што мінулае працягвае жыць у свядомасці героя.
11. Мастацкія сродкі і стыль
Стыль Міхася Южыка характарызуецца спалучэннем дэталёвага псіхалагічнага аналізу, размоўнай мовы і часам рэзкай, нават грубай лексікі.
Гэта адпавядае характару героя. Праз яго ўнутраную мову аўтар паказвае не ідэалізаванага інтэлігента, а звычайнага чалавека з яго раздражненнем, слабасцямі, страхамі і эгаізмам.
Асаблівую ролю адыгрываюць бытавыя дэталі: цыгарэты, піва, ежа, тэлефон, машына, рамонт, праца. Яны ствараюць эфект рэальнасці. Трагедыя не адбываецца ў нейкім выключным свеце — яна ўзнікае ў самым звычайным гарадскім жыцці.
Пры гэтым аўтар выкарыстоўвае кантраст паміж будзённым і трагічным. Напрыклад, пасля цяжкіх псіхалагічных сцэн з'яўляюцца звычайныя думкі пра працу, ежу, машыну, кватэру. Гэта падкрэслівае, што чалавек можа жыць адначасова ў двух вымярэннях: у катастрофе ўласнага жыцця і ў звычайнай штодзённасці.
12. Сістэма другарадных персанажаў
Другарадныя героі таксама выконваюць важныя функцыі.
Маці Антона, Галіна Яўгенаўна, увасабляе сямейны тыл. Яна спрабуе супакоіць сына, але не здольная разгадаць яго праблему. Яе жыццё таксама паказана як паступовае звужэнне свету: старасць, хвароба, страх перад аперацыяй, катЫ.
Цесць Андрэй Сяргеевіч — найбольш драматычны персанаж. Ён становіцца матэрыялізаваным увасабленнем мінулага Антона і яго страху. Яго фізічная агрэсія ў фінальным сутыкненні даводзіць канфлікт да крайняй мяжы.
Але і тут аўтар пазбягае спрошчанай схемы. Цесць не проста «злы чалавек»: яго агрэсія звязана з трагедыяй дачкі, якую ён спрабуе абараніць.
Такім чынам, амаль кожны герой аказваецца ўласнікам сваёй праўды, але ні адзін не здольны ўбачыць сітуацыю цалкам.
13. Праблема сям'і
Аповесць ставіць пад сумненне распаўсюджанае ўяўленне пра сям'ю як аўтаматычна бяспечную прастору.
Для Антона сям'я спачатку павінна была стаць «надзейным тылам». Але менавіта гэты «тыл» паступова становіцца крыніцай страху.
Пры гэтым відавочна, што праблема не ў самой ідэі сям'і, а ў тым, што яе ўдзельнікі не ўмеюць будаваць адносіны на ўзаемнай свабодзе і адказнасці.
Антон хоча, каб жонка была зручнай і не абмяжоўвала яго. Наташа хоча поўнасцю валодаць увагай мужа. Абодва парушаюць асабістую прастору адзін аднаго.
Таму сямейная трагедыя ўзнікае не з аднаго ўчынку, а з паступовага назапашвання дробных маральных памылак.
14. Што ў аповесці можна крытычна ацаніць
Твор мае і пэўныя мастацкія слабасці.
Па-першае, аўтар часам занадта непасрэдна тлумачыць псіхалогію героя. Замест таго каб заўсёды дазволіць чытачу самастойна зрабіць выснову з паводзін Антона, апавяданне часам падрабязна тлумачыць яго матывацыю.
Па-другое, некаторыя эпізоды маюць выразную арыентацыю на шокавы эфект: істэрыкі, фізічны гвалт, самагубства, напад цесця. Гэта робіць сюжэт эмацыйна напружаным, але месцамі можа ствараць уражанне празмернай драматызацыі.
Па-трэцяе, некаторыя разважанні Антона выглядаюць як спроба аўтара вывесці прыватную сямейную гісторыю на філасофскі ўзровень. Аднак менавіта гэтая супярэчнасць і можа быць прадуктыўнай: чытач мае магчымасць не пагаджацца з высновамі героя і аддзяляць яго філасофію ад аўтарскай пазіцыі.
Інакш кажучы, не кожная думка Антона павінна ўспрымацца як аўтарская ісціна.
15. Асноўная ідэя твора
Галоўная ідэя аповесці, на мой погляд, заключаецца ў даследаванні чалавечай адказнасці за ўласнае жыццё.
Южык паказвае, як чалавек можа апынуцца ў пастцы ўласных рашэнняў і пры гэтым пачаць лічыць сябе ахвярай абставінаў.
Антон сапраўды перажывае трагедыю. Яго страх, псіхалагічны ціск і небяспека рэальнага фізічнага гвалту не выдуманыя. Але гэта не адмяняе таго, што ён сам удзельнічаў у стварэнні той сістэмы адносін, ад якой пасля спрабаваў уцячы.
У гэтым і заключаецца трагізм героя: ён хоча свабоды, але не гатовы цалкам прыняць адказнасць, якая з'яўляецца цаной свабоды.
Заключэнне
«Скокі на брытве» — гэта не проста аповесць пра няўдалы шлюб. Гэта твор пра чалавека, які апынуўся паміж жаданнем быць свабодным і страхам перад наступствамі ўласнага выбару.
Антон Вашнін імкнецца пераканаць сябе, што яго жыццё вызначана выпадковасцямі, спадчыннасцю, выхаваннем і «нябачным рэжысёрам». Але структура твора прымушае чытача паставіць гэта пад сумненне. Падзеі сапраўды залежаць ад выпадку, ад чужых рашэнняў і непрадказальных абставінаў, але чалавек усё роўна застаецца адказным за тое, як ён дзейнічае ў гэтых абставінах.
Сімвалічна, што ў фінале Антон знаходзіцца ўжо за акіянам. Ён пакінуў Беларусь, жонку, цесця і ранейшае жыццё. Але мінулае не знікае. Ён працягвае яго ўспамінаць, бачыць у снах, перажываць нанова. Таму сапраўдны ўцёк ад мінулага аказваецца немагчымым.
Назва «Скокі на брытве» дакладна перадае сутнасць гэтага існавання: герой увесь час рухаецца па небяспечнай мяжы паміж свабодай і адказнасцю, каханнем і эгаізмам, страхам і агрэсіяй, выпадковасцю і выбарам.
У гэтым і заключаецца галоўная мастацкая каштоўнасць аповесці: яна не прапануе простага падзелу на вінаватых і невінаватых, а прымушае ўбачыць, як некалькі чалавечых слабасцяў, памылак, страхаў і няздольнасць своечасова прыняць адказнасць могуць паступова ператварыць звычайнае жыццё ў сапраўдную трагедыю.==
..............................
Рецензия от нейросети Гугла:
==Повесть Михася Южика «Скокі на брытве» (публиковалась также под названием «Хто там за дзвярыма?») представляет собой глубокую психологическую драму с элементами триллера, исследующую темы фатализма, эгоизма, взаимного непонимания и разрушительной природы созависимых отношений.
Ниже представлен подробный критический анализ произведения по ключевым художественным и смысловым аспектам.
; 1. Сюжетно-композиционная структура и динамика
Повесть построена по принципу ретроспективного лабиринта. Автор мастерски чередует линейное повествование в «настоящем времени» (переезд героя на новую квартиру, его страхи, профессиональный кризис) с глубокими флешбэками, раскрывающими предысторию его брака с Наташей.
• Нарастание саспенса: Внутреннее напряжение главного героя Антона передано через мелкие детали (хроническая изжога, дрожащие пальцы, постоянное курение, мания преследования). Пространство сужается от открытого сквера в начале до замкнутой, серой и чужой комнаты на 11-м этаже, которая вместо убежища становится ловушкой.
• Кульминация: Сцена ночного визита тестя Андрея Сергеевича решена в традициях классического хоррора или триллера. Искаженное оптикой дверного глазка лицо, непрекращающийся звонок, парализующий страх героя и последующая жестокая расправа создают мощный эмоциональный пик произведения.
• Эпилог (Глава 11): Резкая смена оптики. Автор использует метапрозу, вводя фигуру самого писателя, общающегося с эмигрировавшим Антоном. Солнечная, теплая Калифорния контрастирует со снежным, удушливым Минском, однако этот финал не приносит полного катарсиса, оставляя ощущение тяжелого эмоционального шлейфа.
; 2. Психологизм и дуализм персонажей
Центральный конфликт произведения — это не просто семейная ссора, а столкновение двух деструктивных психотипов, где стирается грань между «жертвой» и «палачом».
• Антон — инфантильный эгоцентризм: Антон предстает человеком нарциссичным, привыкшим к безусловной любви матери. Он эгоистичен, эмоционально глух и малодушен (в детстве его звали «мямлей»). Его трагедия в том, что он выбрал Наташу не из-за любви, а ради «надежного тыла», рассчитывая на её вечное рабское подчинение. Когда «удобная» женщина превращается в контролирующего монстра, Антон ломается, скатываясь к физическому насилию.
• Наташа — поглощающая созависимость: Образ Наташи — это клинический пример патологической фиксации на партнере. Её «любовь» граничит с ментальным насилием: тотальный контроль, бесконечные звонки, гиперопека во время болезни, стирание личных границ (сцена мытья мужа в ванной). Тайный аборт становится её формой мести и отчаянной попыткой сохранить Антона только для себя (в её сознании муж сам заменял ей ребенка).
• Андрей Сергеевич (тесть) — фигура рока: Персонаж, олицетворяющий возмездие. Его ярость в финале мотивирована страшной трагедией (попыткой самоубийства дочери), но его методы превращают его в такое же чудовище в глазах парализованного страхом Антона.
; 3. Ключевые темы и проблематика
• Идея Рока и Предопределения (Наканаванасць): В финале Антон приходит к мысли о том, что вся его жизнь — это «хорошо поставленный спектакль», где он был лишь марионеткой. Автор поднимает экзистенциальный вопрос: есть ли у человека свобода выбора, если он скован своими генами и воспитанием?
• Сакральное и мирское (Венчание): Особое место занимает мотив церковного брака. Венчание в повести критикуется как дань моде, лишенная истинной веры. Для Наташи это способ «навечно привязать» мужа, для Антона — пустая формальность, которая в итоге оборачивается метафизическим капканом.
• Невозможность подлинного диалога: Персонажи повести говорят, но не слышат друг друга («Божа, як жа бясконца мы размаўляем… І ні на крок не прасунуліся!»). Абсолютное экзистенциальное одиночество подчеркивается фразой Антона: «Ніхто наогул нікога ніколі не можа зразумець».
; Сравнительный анализ позиций героев
Для наглядности деструктивного характера отношений Антона и Наташи рассмотрим их восприятие семьи:
Критерий Позиция Антона Позиция Наташи
Мотив брака Поиск комфорта, безопасности и безоговорочного подчинения («тыла»). Болезненное, жертвенное и поглощающее созависимое кахание.
Ребенок Мечта о продолжении рода, наследнике. Муж как единственный объект «материнской» опеки; страх конкуренции с ребенком.
Границы Попытка отвоевать личную свободу через побег, игнорирование и агрессию. Полное слияние с партнером, уничтожение его автономии, слежка.
4. Язык и символизм произведения
Язык Михася Южика отличается метафоричностью и точностью психологических деталей.
• Символ бритвы (лезвия): Жизнь на грани нервного срыва, постоянный баланс между нормой и безумием, жестокостью и состраданием.
• Символ зимы и метели: Надвигающийся снежный буран параллелен внутреннему хаосу и холоду, который постепенно затапливает жизнь героев. Чистый снег в конце приносит Антону лишь временную иллюзию очищения.
• Кошачий микромир матери: Три кота Галины Евгеньевны символизируют её уход от страшной реальности в мир безусловной и безопасной привязанности, противопоставленный жестокому человеческому миру.
;; Недостатки и спорные моменты
1. Излишняя демонизация Наташи: Автор показывает её глазами Антона, из-за чего её образ порой кажется утрированно-непривлекательным и психически неуравновешенным, лишая читателя возможности увидеть её глубокую внутреннюю боль до самого финала.
2. Эскапизм как решение: Финал в Калифорнии может показаться упрощением: главный герой, оставив за собой разрушенные жизни (парализованная бывшая жена, переживший инфаркты тесть), строит «американское счастье». Психологическая травма заглушается алкоголем и философией «не жалеть о прошлом», что выглядит скорее как вытеснение вины, нежели её преодоление.
;; Вывод
Повесть «Скокі на брытве» — это сильное, мрачное и честное произведение о том, как эгоизм и неумение выстраивать зрелые отношения могут превратить жизнь близких людей в ад. Южик не предлагает готовых рецептов хэппи-энда, а ставит перед читателем зеркало, в котором отражаются опасные грани человеческой психики.==
Скоки на брытве
© Copyright: Михась Южык, 2026
Свидетельство о публикации №226102000525
Свидетельство о публикации №226102000525
Рецензии